User:B9 hummingbird hovering/Blog/Personal Weblog/Nonduality/Samkhya Darshanam

From Wikiversity
Jump to navigation Jump to search

            महर्षि कपिल प्रणीतं सांख्यदरनम ् ्श
                             सांख्य दर्शनम्
                              प्रथमोऽध्यायः
अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः १ न दृष्टात्तत्सिद्धिर्निवृ-
त्तेरप्यनुवृत्तिदरनात् २ प्रात्यहिकक्षुत्प्रतीकारवत्तत्प्रतीकारचेष्टनात्पुरु-
                  ्श
षार्थत्वम् ३ सर्वासम्भवात्सम्भवेऽपि सत्त्वासम्भवाद्धेयः प्रमाणकु शलैः
४ उत्कर्षादपि मोक्षस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेः ५ अविशेषश्चोभयोः ६ न
स्वभावतो बद्धस्य मोक्षसाधनोपदेशविधिः ७ स्वभावस्यानपायि-
त्वादननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यम् ८ नाशक्योपदेशविधिरुपदिष्टेऽप्यनु-
पदेशः ९ शुक्लपटवद्बीजवच्चेत् १० शक्त्युद्भवानुद्भवाभ्यां नाशक्यो-
पदेशः ११ न कालयोगतो व्यापिनो नित्यस्य सर्वसम्बन्धात् १२ न
देशयोगतोऽप्यस्मात् १३ नावस्थातो देहधर्मत्वात्तस्याः १४ असङ्गो-
ऽयं पुरुष इति १५ न कर्मणान्यधर्मत्वादतिप्रसक्ते श्च १६ विचि-
त्रभोगानुपपत्तिरन्यधर्मत्वे १७ प्रकृतिनिबन्धनाच्चेन्न तस्या अपि पार-
तन्त्र्यम् १८ न नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य तद्योगस्तद्योगादृते १९
नाविद्यातोऽप्यवस्तुना बन्धायोगात् २० वस्तुत्वे सिद्धान्तहानिः २१
विजातीयद्वैतापत्तिश्च २२ विरुद्धोभयरूपा चेत् २३ न तादृक्पदार्थाप्रतीतेः
२४ न वयं षट्पदार्थवादिनो वैशेषिकादिवत् २५ अनयितत्वेऽपि
नायौक्तिकस्य सं ग्रहोऽन्यथा बालोन्मत्तादिसमत्वम् २६ नानादिविष-
योपरागनिमित्तकोऽप्यस्य २७ न बाह्याभ्यन्तरयोरुपरज्योपरञ्जकभा-
वोऽपि देशव्यवधानाच्छ्रुघ्नस्थपाटलिपुत्रस्थयोरिव २८ द्वयोरेकदेश-
लब्धोपरागान्न व्यवस्था २९ अदृष्टवशाच्चेत् ३० न द्वयोरेककालायोगा-
दु पकार्योपकारकभावः ३१ पुत्रकर्मवदिति चेत् ३२ नास्ति हि तत्र स्थिर
एकात्मा यो गर्भाधानादिना सं स्क्रियेत ३३ स्थिरकार्यासिद्धेः क्षणिकत्वम्
३४ न प्रत्यभिज्ञाबाधात् ३५ श्रुतिन्यायविरोधाच्च ३६ दृष्टान्तासिद्धेश्च
३७ युगपज्जायमानयोर्न कार्यकारणभावः ३८ पूर्वापाय उत्तरायोगात्
३९ तद्भावे तदयोगादु भयव्यभिचारादपि न ४० पूर्वभावमात्रे न
नियमः ४१ न विज्ञानमात्रं बाह्यप्रतीतेः ४२ तदभावे तदभावाच्छू न्यं
तर्हि ४३ शून्यं तत्त्वं भावो विनश्यति वस्तुधर्मत्वाद्विनाशस्य ४४
अपवादमात्रमबुद्धानाम् ४५ उभयपक्षसमानक्षमत्वादयमपि ४६
                                    
                                   दर्शनम्
अपुरुषार्थत्वमुभयथा ४७ न गतिविशेषात् ४८ निष्क्रियस्य तदस-
म्भवात् ४९ मूर्त्तत्वाद्घटादिवत्समानधर्मापत्तावपसिद्धान्तः ५० गति-
श्रुतिरप्युपाधियोगादाकाशवत् ५१ न कर्मणाप्यतद्धर्मत्वात् ५२
अतिप्रसक्तिरन्यधर्मत्वे ५३ निर्गुणादिश्रुतिविरोधश्चेति ५४ तद्योगो-
ऽप्यविवेकान्न समानत्वम् ५५ विपर्ययाद्बन्धः ५६-१ नियतकारणात्
तदु च्छित्तिर्ध्वान्तवत् ५६-२ प्रधानाविवेकादन्याविवेकस्य तद्धाने हा-
नम् ५७ वाङ्मात्रं न तु तत्त्वं चित्तस्थितेः ५८ युक्तितोऽपि न बाध्य-
ते दिङ्मू ढवदपरोक्षादृते ५९ अचाक्षुषाणामनुमानेन बोधो धूमादिभिरिव
वह्नेः ६० सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः प्रकृतेर्महान्महतोऽहं
कारोऽहंकारात्पञ्च तन्मात्राण्युभयमिन्द्रियं तन्मात्रेभ्यः स्थूलभूतानि पुरुष
इति पञ्चविं शतिर्गणः ६१ स्थूलात्पञ्चतन्मात्रस्य ६२ बाह्याभ्यन्तराभ्यां
                                                      ृ
तैश्चाहंकारस्य ६३ तेनान्तःकरणस्य ६४ ततः प्रकतेः ६५ सं हतपरार्थ-
त्वात्पुरुषस्य ६६ मूल े मूलाभावादमूलं मूलम् ६७ पारम्पर्येऽप्येकत्र
परिनिष्ठेति सं ज्ञामात्रम् ६८ समानः प्रकृतेर्द्वयोः ६९ अधिकारित्रैविध्यान्न
नियमः ७० महदाख्यमाद्यं कार् यं तन्मनः ७१ चरमोऽहंकारः ७२
तत्कार्यत्वमुत्तरेषाम् ७३ आद्यहेतुता तद्द्वारा पारम्पर्येऽप्यणुवत ् ७४
पूर्वभावित्वे द्वयोरेकतरस्य हानेऽन्यतरयोगः ७५ परिच्छिन्नं न सर्वो-
पादानम् ७६ तदु त्पत्तिश्रुतेश्च ७७ नावस्तुनो वस्तुसिद्धिः ७८
अबाधाददु ष्टकारणजन्यत्वाच्च नावस्तुत्वम् ७९ भावे तद्योगेन तत्सि-
द्धिरभावे तदभावात्कुतस्तरां तत्सिद्धिः ८० न कर्मण उपादानायोगात्
८१ नानुश्रविकादपि तत्सिद्धिः साध्यत्वेनावृत्तियोगादपुरुषार्थत्वम्
८२ तत्र प्राप्तविवेकस्यानावृत्तिश्रुतिः ८३ दु ःखाद्दुःखं जलाभिषेक-
वन्न जाड्यविमोकः ८४ काम्येऽकाम्येऽपि साध्यत्वाविशेषात् ८५
निजमुक्तस्य बन्धध्वंसमात्रं परं न समानत्वम् ८६ द्वयोरेकतरस्य
वाप्यसं निकृष्टार्थपरिच्छित्तिः प्रमा तत्साधकतमं यत्तत् ८७ त्रिवि-
धं प्रमाणं तत्सिद्धौ सर्वसिद्धेर्नाधिक्यसिद्धिः ८८ यत्सम्बद्धं सत्त-
दाकारोल्लेखि विज्ञानं तत्प्रत्यक्षम् ८९ योगिनामबाह्यप्रत्यक्षत्वान्न
दोषः ९० लीनवस्तुलब्धातिशयसम्बन्धाद्वादोषः ९१ ईश्वरासिद्धेः ९२
मुक्तबद्धयोरन्यतराभावान्न तत्सिद्धिः ९३ उभयथाप्यसत्करत्वम् ९४
                                     
                                    सांख्य दर्शनम्
मुक्तात्मनः प्रशंसा उपासा सिद्धस्य वा ९५ तत्संनिधानादधिष्ठातृत्वं
मणिवत् ९६ विशेषकार्येष्वपि जीवानाम् ९७ सिद्धरूपबोद्धृत्वाद्वा-
क्यार्थोपदेशः ९८ अन्तःकरणस्य तदु ज्ज्वलितत्वाल्लोहवदधिष्ठातृत्वम्
    ९९ प्रतिबन्धदृशः प्रतिबद्धज्ञानमनुमानम् १०० आप्तोपदेशः शब्दः
१०१ उभयसिद्धिः प्रमाणात्तदु पदेशः १०२ सामान्यतो दृष्टादु भयसिद्धिः
१०३ चिदवसानो भोगः १०४ अकर्तुरपि फलोपभोगोऽन्नाद्यवत्
१०५ अविवेकाद्वा तत्सिद्धेः कर्तुः फलावगमः १०६ नोभयं च
तत्त्वाख्याने १०७ विषयोऽविषयोऽप्यतिदू रादेर्हानोपादानाभ्यामिन्द्रिय-
स्य १०८ सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिः १०९ कार्यदर्शनात्तदु पलब्धेः ११०
वादिविप्रतिपत्तेस्तदसिद्धिरिति चेत् १११ तथाप्येकतरदृष्ट्यैकतरसिद्धे-
र्नापलापः ११२ त्रिविधविरोधापत्तेः ११३ नासदु त्पादो नृशृङ्गवत् ११४
उपादाननियमात् ११५ सर्वत्र सर्वदा सर्वासम्भवात् ११६ शक्तस्य
शक्यकरणात् ११७ कारणभावाच्च ११८ न भावे भावयोगश्चेत् ११९
नाभिव्यक्तिनिबन्धनौ व्यवहाराव्यवहारौ १२० नाशः कारणलयः
१२१ पारम्पर्यतोऽन्वेषणाद्बीजान्नरवत् १२२ उत्पत्तिवद्वादोषः १२३
हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् १२४ आञ्जस्याद-
भेदतो वा गुणसामान्यादेस्तत्सिद्धिः प्रधानव्यपदेशाद्वा १२५
त्रिगुणाचेतनत्वादि द्वयोः १२६ प्रीत्यप्रीतिविषादाद्यैर्गुणानामन्योन्यं
वैधर्म्यम् १२७ लघ्वादिधर्मैरन्योन्यं साधर्म् यं वैधर्म् यं गुणानाम् १२८
उभयान्यत्वात्कार्यत्वं महदादेर्घटादिवत् १२९ परिमाणात् १३०
समन्वयात् १३१ शक्तितश्चेति १३२ तद्धाने प्रकृतिः पुरुषो वा १३३
तयोरन्यत्वे तुच्छत्वम् १३४ कार्यात्कारणानुमानं तत्साहित्यात् १३५
अव्यक्तं त्रिगुणाल्लिङ्गात् १३६ तत्कार्यतस्तत्सिद्धेर्नापलापः १३७
सामान्येन विवादाभावाद्धर्मवन्न साधनम् १३८ शरीरादिव्यतिरिक्तः
पुमान् १३९ सं हतपरार्थत्वात् १४० त्रिगुणादिविपर्ययात् १४१
अधिष्ठानाच्चेति १४२ भोक्तृभावात् १४३ कै वल्यार्थं प्रवृत्तेः १४४
जडप्रकाशायोगात्प्रकाशः १४५ निर्गुणत्वान्न चिद्धर्मा १४६ श्रुत्या
सिद्धस्य नापलापस्तत्प्रत्यक्षबाधात् १४७ सुषुप्त्याद्यसाक्षित्वम्
१४८ जन्मादिव्यवस्थातः पुरुषबहुत्वम् १४९ उपाधिभेदेऽप्येकस्य
                                           
                                     दर्शनम्
नानायोग आकाशस्येव घटादिभिः १५० उपाधिर्भिद्यते न तु तद्वान्
१५१ एवमेकत्वेन परिवर्तमानस्य न विरुद्धधर्माध्यासः १५२
अन्यधर्मत्वेऽपि नारोपात्तत्सिद्धिरेकत्वात् १५३ नाद्वैतश्रुतिविरोधो
जातिपरत्वात् १५४ विदितबन्धकारणस्य दृष्ट्या तद्रूपम् १५५
नान्धादृष्ट्या चक्षुष्मतामनुपलम्भः १५६ वामदेवादिर्मुक्तो नाद्वैतम्
१५७ अनादावद्य यावदभावाद्भविष्यदप्येवम् १५८ इदानीमिव सर्वत्र
नात्यन्तोच्छेदः १५९ व्यावृत्तोभयरूपः १६० अक्षसम्बन्धात्साक्षित्वम्
१६१ नित्यमुक्तत्वम् १६२ औदासीन्यं चेति १६३ उपरागात्कर्तृत्वं
चित्सांनिध्याच्चित्सांनिध्यात् १६४
                              इति प्रथमोऽध्यायः
                               द्वितीयोऽध्यायः
विमुक्तमोक्षार्थं स्वार्थं वा प्रधानस्य १ विरक्तस्य तत्सिद्धेः २
न श्रवणमात्रात्तत्सिद्धिरनादिवासनाया बलवत्त्वात् ३ बहुभृत्यवद्वा
प्रत्येकम् ३ प्रकृतिवास्तवे च पुरुषस्याध्याससिद्धिः ४ कार्य-
तस्तत्सिद्धेः ५ चेतनोद्देशान्नियमः कण्टकमोक्षवत् ६ अन्ययोगेऽपि
तत्सिद्धिर्नाञ्जस्येनायोदाहवत् ७ रागविरागयोर्योगः सृष्टिः ८ मह-
दादिक्रमेण पञ्चभूतानाम् ९ आत्मार्थत्वात्सृष्टेर्नैषामात्मार्थ आरम्भः
१० दिक्कालावाकाशादिभ्यः ११ अध्यवसायो बुद्धिः १२ तत्कार् यं
धर्मादिः १३ महदु परागाद्विपरीतम् १४ अभिमानोऽहंकारः १५
एकादशपञ्चतन्मात्रं तत्कार्यम् १६ सात्त्विकमेकादशक प्रवर्तते ं
वैकृतादहंकारात् १७ कर्मेन्द्रियबुद्धीन्द्रियैरान्तरमेकादशकम् १८
आहङ्कारिकत्वश्रुतेर्न भौतिकानि १९ देवतालयश्रुतिर्नारम्भकस्य २०
तदु त्पत्तिश्रुतेर्विनाशदरनाच्च २१ अतीन्द्रियमिन्द्रियं भ्रान्तानामधिष्ठाने
                           ्श
२२ शक्तिभेदेऽपि भेदसिद्धौ नैकत्वम् २३ न कल्पनाविरोधः प्रमाणदृष्टस्य
२४ उभयात्मक मनः २५ गुणपरिणामभेदान्नानात्वमवस्थावत् १६
                      ं
रूपादिरसमलान्त उभयोः २७ द्रष्टृ त्वादिरात्मनः करणत्वमिन्द्रियाणाम्
२८ त्रयाणां स्वालक्षण्यम् २९ सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः
पञ्च ३० क्रमशोऽक्रमशश्चेन्द्रियवृत्तिः ३१ वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टा-
                                       
                                      सांख्य दर्शनम्
क्लिष्टाः ३२ तन्निवृत्तावुपशान्तोपरागः स्वस्थः ३३ कु सुमवच्च मणिः
३४ पुरुषार्थं करणोद्भवोऽप्यदृष्ठोल्लासात् ३५ धेनुवद्वत्साय ३६
करणं त्रयोदशविधमवान्तरभेदात् ३७ इन्द्रियेषु साधकतमत्व-
गुणयोगात्कुठारवत् ३८ द्वयोः प्रधानं मनो लोकवद्भृत्यवर्गेषु ३९
अव्यभिचारात् ४० तथाशेषसं स्काराधारत्वात् ४१ स्मृत्यानुमानाच्च
४२ सम्भवेन्न स्वतः ४३ आपेक्षिको गुणप्रधानभावः क्रियाविशेषात्
४४ तत्कर्मार्जितत्वात्तदर्थमभिचेष्टा लोकवत् ४५ समानकर्मयोगे
बुद्धेः प्राधान्यं लोकवल्लोकवत् ४६
                                   इति द्वितीयोऽध्यायः
                                     तृतीयोऽध्यायः
अविशेषाद्विशेषारम्भः १ तस्माच्छरीरस्य २ तद्बीजात्संसृतिः ३
आविवेकाच्च प्रवर्तनमविशेषाणाम् ४ उपभोगादितरस्य ५ सम्प्रति
परिमुक्तो द्वाभ्याम् ६ मातापितृजं स्थूलं प्रायश इतरन्न तथा ७
पूर्वोत्पत्तेस्तत्कार्यत्वं भोगादेकस्य नेतरस्य ८ सप्तदशैक लिङ्गम् ९
                                                              ं
व्यक्तिभेदः कर्मविशेषात् १० तदधिष्ठानाश्रये देहे तद्वादात्तद्वादः ११
न स्वातन्त्र्यात्तदृते छायावच्चित्रवच्च १२ मूर्तत्वेऽपि न सं घातयोगात्तर-
णिवत् १३ अनुपरिमाणं तत्कृतिश्रुतेः १४ तदन्नमयत्वश्रुतेश्च १५
पुरुषार्थं सं सृतिर्लिङ्गानां सूपकारवद्राज्ञः १६ पाञ्चभौतिको देहः १७
चातुर्भौतिकमित्येके १८ ऐकभौतिकमित्यपरे १९ न सांसिद्धिक चैतन्यं ं
प्रत्येकादृष्टेः २० प्रपञ्चमरणाद्यभावश्च २१ मदशक्तिवच्चेत्प्रत्येकपरिदृष्टे
सांहत्ये तदु द्भवः २२ ज्ञानान्मुक्तिः २३ बन्धो विपर्ययात् २४ नियत-
कारणत्वान्न समुच्चयविकल्पौ २५ स्वप्नजागराभ्यामिव मायिकामायि-
काभ्यां नोभयोर्मुक्तिः पुरुषस्य २६ इतरस्यापि नात्यन्तिकम् २७
सं कल्पितेऽप्येवम् २८ भावनोपचयाच्छुद्धस्य सर्वं प्रकृतिवत् २९
रागोपहतिर्ध्यानम् ३० वृत्तिनिरोधात्तत्सिद्धिः ३१ धारणासनस्वकर्मणा
तत्सिद्धिः ३२ निरोधश्छर्दिविधारणाभ्याम् ३३ स्थिरसुखमासनम्
३४ स्वकर्म स्वाश्रमविहितकर्मानुष्ठानम् ३५ वैराग्यादभ्यासाच्च ३६
विपर्ययभेदाः पञ्च ३७ अशक्तिरष्टाविं शतिधा तु ३८ तुष्टिर्नवधा
                                             
                                   दर्शनम्
३९ सिद्धिरष्टधा ४० अवान्तरभेदाः पूर्ववत ् ४१ एवमितरस्याः
४३ आध्यात्मिकादिभेदान्नवधा तुष्टिः ४४ ऊहादिभिः सिद्धिः ४५
नेतरादितरहानेन विना ४६ दैवादिप्रभेदा ४७ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं
तत्कृते सृष्टिराविवेकात् ४८ ऊर्ध्वं सत्त्वविशाला ४९ तमोविशाला
                                                       ै
मूलतः ५० मध्ये रजोविशाला ५१ कर्मवचित्र्यात्प्रधानचेष्टा
गर्भदासवत् ५२ आवृत्तिस्तत्राप्युत्तरोत्तरयोनियोगाद्धेयः ५३ समानं
जरामरणादिजं दु ःखम् ५४ न कारणलयात्कृतकृत्यता मग्नवदु त्थानात्
५५ अकार्यत्वेऽपि तद्योगः पारवश्यात् ५६ स हि सर्ववित्सर्वकर्ता
५७ ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्धा ५८ प्रधानसृष्टिः परार्थं स्वतोऽप्यभो-
क्तृत्वादु ष्ट्रकु न्नमवहनवत् ५९ अचेतनत्वेऽपि क्षीरवच्चेष्टितं प्रधानस्य
६० कर्मवद्दृष्टेर्वा कालादेः ६१ स्वभावाच्चेष्टितमनभिसं धानाद्भृत्यवत्
६२ कर्माकृष्टेर्वानादितः ६३ विविक्तबोधात्सृष्टिनिवृत्तिः प्रधानस्य
सूदवत्पाके ६४ इतर इतरवत्तद्दोषात् ६५ द्वयोरेकतरस्य वौदासीन्यम-
पवर्गः ६६ अन्यसृष्ट्युपरागेऽपि न विरज्यते प्रबुद्धरज्जुतत्त्वस्यैवोरगः ६७
कर्मनिमित्तयोगाच्च ६८ नैरपेक्ष्येऽपि प्रकृत्युपकारेऽविवेको निमित्तम्
६९ नर्तकीवत्प्रवृत्तस्यापि निवृत्तिश्चारितार्थ्यात् ७० दोषबोधेऽपि नोप-
सर्पणं प्रधानस्य कु लवधूवत ् ७१ नैकान्ततो बन्धमोक्षौ पुरुषस्याविवेका-
दृते ७२ प्रकृतेराञ्जस्यात्ससङ्गत्वात्पशुवत ् ७३ रूपैः सप्तभिरात्मानं
बध्नाति प्राधानं कोशकारवद्विमोचयत्येकरूपेण ७४ निमित्तत्वमवि-
वेकस्य न दृष्टहानिः ७५ तत्त्वाभ्यासान्नेति नेतीति त्यागाद्विवेकसिद्धिः
७६ अधिकारिप्रभेदान्न नियमः ७७ बाधितानुवृत्त्या मध्यविवेकतो-
ऽप्युपभोगः ७८ जीवन्मुक्तश्च ७९ उपदेश्योपदेष्टृत्वात्तत्सिद्धिः ८०
    श्रुतिश्च ८१ इतरथान्धपरम्परा ८२ चक्रभ्रमणवद्धृतशरीरः ८३
सं स्कारलेशतस्तत्सिद्धिः ८४ विवेकान्निःशेषदु ःखनिवृत्तौ कृतकृत्यता
नेतरान्नेतरात् ८५
                             इति तृतीयोऽध्यायः
                               चतुर्थोऽध्यायः
राजपुत्रवत्तत्त्वोपदेशात् १ पिशाचवदन्यार्थोपदेशेऽपि २ आवृत्तिर-
                                      
                                      सांख्य दर्शनम्
सकृदु पदेशात् ३ पितापुत्रवदु भयोर्दृष्टत्वात् ४ श्येनवत्सुखदु ःखी
त्यागवियोगाभ्याम् ५ अहिनिर्व्लयनीवत् ६ छिन्नहस्तवद्वा ७
असाधनानुचिन्तनं बन्धाय भरतवत् ८ बहुभिर्योगे विरोधो रागा-
दिभिः कु मारीशङ्खवत् ९ द्वाभ्यामपि तथैव १० निराशः सुखी
पिङ्गलावत् ११ अनारम्भेऽपि परगृहे सुखी सर्पवत् १२ बहुशा-
स्त्रगुरूपासनेऽपि सारादानं षट्पदवत् १३ इषुकारवन्नैकचित्तस्य समा-
धिहानिः १४ कृतनियमलङ्घनादानर्थक्यं लोकवत् १५ तद्विस्मरणेऽपि
भेकीवत् १६ नोपदेशश्रवणेऽपि कृतकृत्यता परामर्शादृते विरोचनवत्
१७ दृष्टस्तयोरिन्द्रस्य १८ प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा सिद्धि-
र्बहुकालात्तद्वत् १९ न कालनियमो वामदेववत् २० अध्यस्त-
रूपोपासनात्पारम्पर्येण यज्ञोपासकानामिव २१ इतरलाभेऽप्यावृत्तिः
पञ्चाग्नियोगतो जन्मश्रुतेः २२ विरक्तस्य हेयहानमुपादेयोपादानं हंसक्षी-
रवत् २३ लब्धातिशययोगाद्वा तद्वत् २४ न कामचारित्वं रागोपहते
शुकवत् २५ गुणयोगाद्बद्धः शुकवत् २६ न भोगाद्रागशान्तिर्मुनिवत्
२७ दोषदर्शनादु भयोः २८ न मलिनचेतस्युपदेशबीजप्ररोहोऽजवत्
२९ नाभासमात्रमपि मलिनदर्पणवत् ३० न तज्जस्यापि तद्रूपता
पङ्कजवत् ३१ न भूतियोगेऽपि कृतकृत्यतोपास्यसिद्धिवदु पास्यसिद्धि-
वत् ३२
                                   इति चतुर्थोऽध्यायः
                                      पञ्चमोऽध्यायः
मङ्गलाचरणं शिष्टाचारात्फलदर्शनाच्छ्रुतितश्चेति १ नेश्वराधिष्ठिते
फलनिष्पत्तिः कर्मणा तत्सिद्धेः २ स्वोपकारादधिष्ठानं लोकवत् ३
लौकिके श्वरवदितरथा ४ पारिभाषिको वा ५ न रागादृते तत्सिद्धिः
प्रतिनियतकारणत्वात् ६ तद्योगेऽपि न नित्यमुक्तः ७ प्रधानशक्तियोगा-
च्चेत्सङ्गापत्तिः ८ सत्तामात्राच्चेत्सर्वैश्वर्यम् ९ प्रमाणाभावान्न तत्सिद्धिः
१० सम्बन्धाभावान्नानुमानम् ११ श्रुतिरपि प्रधानकार्यत्वस्य १२
नाविद्याशक्तियोगो निःसङ्गस्य १३ तद्योगे तत्सिद्धावन्योन्याश्रयत्वम्
१४ न बीजान्नरवत्सादिसं सारश्रुतेः १५ विद्यातोऽन्यत्वे ब्रह्मबाधप्रसङ्गः
                                             
                                    दर्शनम्

१६ अबाधे नैष्फल्यम् १७ विद्याबाध्यत्वे जगतोऽप्येवम् १८
तद्रूपत्वे सादित्वम् १९ न धर्मापलापः प्रकृतिकार्यवचित्र्यात् २०
                                                              ै
श्रुतिलिङ्गादिभिस्तत्सिद्धिः २१ न नियमः प्रमाणान्तरावकाशात् २२
उभयत्राप्येवम् २३ अर्थात्सिद्धिश्चेत्समानमुभयोः २४ अन्तःकरण-
धर्मत्वं धर्मादीनाम् २५ गुणादीनां च नात्यन्तबाधः २६ पञ्चावयव-
योगात्सुखसं वित्तिः २७ न सकृद्ग्रहणात्सम्बन्धसिद्धिः २८ नियत-
धर्मसाहित्यमुभयोरेकतरस्य वा व्याप्तिः २९ न तत्त्वान्तरं वस्तुकल्प-
नाप्रसक्तेः ३० निजशक्त्युद्भवमित्याचार्याः ३१ आधेयशक्तियोग इति
पञ्चशिखः ३२ न स्वरूपशक्तिर्नियमः पुनर्वादप्रसक्तेः ३३ विशेषणा-
नर्थक्यप्रसक्तेः ३४ पल्लवादिष्वनुपपत्तेश्च ३५ आधेयशक्तिसिद्धौ
निजशक्तियोगः समानन्यायात् ३६ वाच्यवाचकभावः सम्बन्धः
शब्दार्थयोः ३७ त्रिभिः सम्बन्धसिद्धिः ३८ न कार्ये नियम
उभयथा दर्शनात् ३९ लोके व्युत्पन्नस्य वेदार्थप्रतीतिः ४० न
त्रिभिरपौरुषेयत्वाद्वेदस्य तदर्थस्यातीन्द्रियत्वात् ४१ न यज्ञादेः
स्वरूपतो धर्मत्वं वैशिष्ट्यात् ४२ निजशक्तिर्व्युत्पत्त्या व्यवच्छिद्यते
४३ योग्यायोग्येषु प्रतीतिजनकत्वात्तत्सिद्धिः ४४ न नित्यत्वं
वेदानां कार्यत्वश्रुतेः ४५ न पौरुषेयत्वं तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात्
४६ मुक्तामुक्तयोरयोग्यत्वात् ४७ नापौरुषेयत्वान्नित्यत्वमन्नरादिवत्
४८ तेषामपि तद्योगे दृष्टबाधादिप्रसक्तिः ४९ यस्मिन्नदृष्टेऽपि
कृतबुद्धिरुपजायते तत्पौरुषेयम् ५० निजशक्त्यभिव्यक्तेः स्वतः
प्रामाण्यम् ५१ नासतः ख्यानं नृशृङ्गवत् ५२ न सतो बाधदर्शनात्
५३ नानिर्वचनीयस्य तदभावात् ५४ नान्यथाख्यातिः स्ववचोव्या-
घातात् ५५ सदसत्ख्यातिर्बाधाबाधात् ५६ प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न
स्फोटात्मकः शब्दः ५७ न शब्दनित्यत्वं कार्यताप्रतीतेः ५८ पूर्व-
सिद्धसत्त्वस्याभिव्यक्तिर्दीपेनेव घटस्य ५९ सत्कार्यसिद्धान्तश्चेत्सिद्ध-
साधनम् ६० नाद्वैतमात्मनो लिङ्गात्तद्भेदप्रतीतेः ६१ नानात्मनापि
प्रत्यक्षबाधात् ६२ नोभाभ्यां तेनैव ६३ अन्यपरत्वमविवेकानां
तत्र ६४ नात्माविद्या नोभयं जगदु पादानकारणं निःसङ्गत्वात् ६५
नैकस्यानन्दचिद्रूपत्वे द्वयोर्भेदात् ६६ दु ःखनिवृत्र्गौणः ६७ विमुक्ति-
                                                   ते
                                      
                                      सांख्य दर्शनम्
प्रशंसा मन्दानाम् ६८ न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाद्वा
६९ सक्रियत्वाद्गतिश्रुतेः ७० न निर्भागत्वं तद्योगाद्घटवत् ७१ प्रकृ-
तिपुरुषयोरन्यत्सर्वमनित्यम् ७२ न भागलाभो भागिनः निर्भागत्वश्रुतेः
७३ नानन्दाभिव्यक्तिर्मुक्तिर्निर्धर्मत्वात् ७४ न विशेषगुणोच्छित्तिस्तद्वत्
७५ न विशेषगतिर्निष्क्रियस्य ७६ नाकारोपरागोच्छित्तिः क्षणि-
कत्वादिदोषात् ७७ न सर्वोच्छित्तिरपुरुषार्थत्वादिदोषात् ७८ एवं
शून्यमपि ७९ सं योगाश्च वियोगान्ता इति न देशादिलाभोऽपि ८०
न भागियोगो भागस्य ८१ नाणिमादियोगोऽप्यवश्यम्भावित्वात्तदु -
च्छित्तेरितरयोगवत् ८२ नेन्द्रादिपदयोगोऽपि तद्वत् ८३ न भूतप्रकृ-
तित्वमिन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वश्रुतेः ८४ न षट्पदार्थनियमस्तद्बोधा-
न्मुक्तिः ८५ षोडशादिष्वप्येवम् ८६ नाणुनित्यता तत्कार्यत्वश्रुतेः
८७ न निर्भागत्वं कार्यत्वात् ८८ न रूपनिबन्धनात्प्रत्यक्षनियमः
८९ न परिमाणचातुर्विध्यं द्वाभ्यां तद्योगात् ९० अनित्यत्वेऽपि स्थिर-
तायोगात्प्रत्यभिज्ञानं सामान्यस्य ९१ न तदपलापस्तस्मात् ९२
नान्यनिवृत्तिरूपत्वं भावप्रतीतेः ९३ न तत्त्वान्तरं सादृश्यं प्रत्य-
क्षोपलब्धेः ९४ निजशक्त्यभिव्यक्तिर्वा वैशिष्ट्यात्तदु पलब्धेः ९५
न सं ज्ञासं ज्ञिसम्बन्धोऽपि ९६ न सम्बन्धनित्यतोभयानित्यत्वात् ९७
नाजः सम्बन्धो धर्मिग्राहकमानबाधात् ९८ न समवायोऽस्ति प्रमाणा-
भावात् ९९ उभयत्राप्यन्यथासिद्धेर्न प्रत्यक्षमनुमानं वा १०० नानुमेय-
त्वमेव क्रियाया नेदिष्ठस्य तत्तद्वतोरेवापरोक्षप्रतीतेः १०१ न पाञ्चभौतिक ं
शरीरं बहूनामुपादानायोगात् १०२ न स्थूलमिति नियम आतिवाहि-
कस्यापि विद्यमानत्वात् १०३ नाप्राप्तप्रकाशकत्वमिन्द्रियाणामप्राप्तेः
सर्वप्राप्तेर्वा १०४ न तेजोऽपसर्पणात्तैजसं चक्षुर्वृत्तितस्तत्सिद्धेः १०५
प्राप्तार्थप्रकाशलिङ्गाद्वृ त्तिसिद्धिः १०६ भागगुणाभ्यां तत्त्वान्तरं वृत्तिः
सम्बन्धार्थं सर्पतीति १०७ न द्रव्यनियमस्तद्योगात् १०८ न देश-
भेदेऽप्यन्योपादानतास्मदादिवन्नियमः १०९ निमित्तव्यपदेशात्तद्व्यप-
देशः ११० ऊष्मजाण्डजजरायुजोद्भिज्जसांकल्पिकसांसिद्धिक चेति न ं
                                   ृ
नियमः १११ सर्वेषु पथिव्युपादानमसाधारण्यात्तद्व्यपदेशः पूर्ववत ्
११२ न देहारम्भकस्य प्राणत्वमिन्द्रियशक्तितस्तत्सिद्धेः ११३ भोक्तु र-
                                             
                                   दर्शनम्
धिष्ठानाद्भोगायतननिर्माणमन्यथा पूतिभावप्रसङ्गात् ११४ भृत्यद्वारा
स्वाम्यधिष्ठितिर्नैकान्तात् ११५ समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु ब्रह्मरूपता ११६
द्वयोः सबीजमन्यत्र तद्धतिः ११७ द्वयोरिव त्रयस्यापि दृष्टत्वान्न तु द्वौ
११८ वासनयानर्थख्यापनं दोषयोगेऽपि न निमित्तस्य प्रधानबाधकत्वम्
११९ एकः सं स्कारः क्रियानिर्वर्तको न तु प्रतिक्रियं सं स्कारभेदा
बहुकल्पनाप्रसक्तेः १२० न बाह्यबुद्धिनियमो वृक्षगुल्मलतौषधिवनस्प-
तितृणवीरुधादीनामपि भोक्तृभोगायतनत्वं पूर्ववत ् १२१ स्मृतेश्च १२२
न देहमात्रतः कर्माधिकारित्वं वैशिष्ट्यश्रुतेः १२३ त्रिधा त्रयाणां व्यव-
स्था कर्मदेहोपभोगदेहोभयदेहाः १२४ न कि चिदप्यनुशयिनः १२५
                                               ं
न बुद्ध्यादिनित्यत्वमाश्रयविशेषेऽपि वह्निवत् १२६ आश्रयासिद्धेश्च
१२७ योगसिद्धयोऽप्यौषधादिसिद्धिवन्नापलपनीयाः १२८ न भूतचैतन्यं
प्रत्येकादृष्टेः सांहत्येऽपि च सांहत्येऽपि च १२९
                             इति पञ्चमोऽध्यायः
                                षष्ठोऽध्यायः
अस्त्यात्मा नास्तित्वसाधनाभावात् १ देहादिव्यतिरिक्तोऽसौ वैचित्र्यात्
२ षष्ठीव्यपदेशादपि ३ न शिलापुत्रवद्धर्मिग्राहकमानबाधात् ४
अत्यन्तदु ःखनिवृत्त्या कृतकृत्यता ५ यथा दु ःखात्क्लेशः पुरुषस्य न
तथा सुखादभिलाषः ६ कु त्रापि कोऽपि सुखीति ७ तदपि दु ःखश-
बलमिति दु ःखपक्षे निःक्षिपन्ते विवेचकाः ८ सुखलाभाभावाद-
पुरुषार्थत्वमिति चेन्न द्वैविध्यात् ९ निर्गुणत्वमात्मनोऽसङ्गत्वादिश्रुतेः
१० परधर्मत्वेऽपि तत्सिद्धिरविवेकात् ११ अनादिरविवेकोऽन्यथा
दोषद्वयप्रसक्तेः १२ न नित्यः स्यादात्मवदन्यथानुच्छित्तिः १३ प्रति-
नियतकारणनाश्यत्वमस्य ध्वान्तवत् १४ अत्रापि प्रतिनियमोऽन्व-
यव्यतिरेकात् १५ प्रकारान्तरासम्भवादविवेक एव बन्धः १६ न
मुक्तस्य पुनर्बन्धयोगोऽप्यनावृत्तिश्रुतेः १७ अपुरुषार्थत्वमन्यथा १८
अविशेषापत्तिरुभयोः १९ मुक्तिरन्तरायध्वस्तेर्न परः २० तत्राप्यविरोधः
२१ अधिकारित्रैविध्यान्न नियमः २२ दार्ढ्यार्थमुत्तरेषाम् २३
स्थिरसुखमासनमिति न नियमः २४ ध्यानं निर्विषयं मनः २५ उभय-
                                      
                                    सांख्य दर्शनम्
थाप्यविशेषश्चेन्नैवमुपरागनिरोधाद्विशेषः २६ निःसङ्गे ऽप्युपरागोऽवि-
वेकात् २७ जपास्फटिकयोरिव नोपरागः कि त्वभिमानः २८ ध्या-
                                                     ं
नधारणाभ्यासवैराग्यादिभिस्तन्निरोधः २९ लयविक्षेपयोर्व्यावृत्त्येत्या-
                                                       ृ
चार्याः ३० न स्थाननियमश्चित्तप्रसादात् ३१ प्रकतेराद्योपादानतान्येषां
कार्यत्वश्रुतेः ३२ नित्यत्वेऽपि नात्मनो योग्यत्वाभावात् ३३ श्रुतिवि-
रोधान्न कु तर्कापसदस्यात्मलाभः ३४ पारम्पर्येऽपि प्रधानानुवृत्तिरणुवत ्
३५ सर्वत्र कार्यदर्शनाद्विभुत्वम् ३६ गतियोगेऽप्याद्यकारणताहानिर-
णुवत ् ३७ प्रसिद्धाधिक्यं प्रधानस्य न नियमः ३८ सत्त्वादीनामतद्धर्मत्वं
तद्रूपत्वात् ३९ अनुपभोगेऽपि पुमर्थं सृष्टिः प्रधानस्योष्ट्रकु न्नमवहनवत्
                         ै
४० कर्मवचित्र्यात्सृष्टिवैचित्र्यम् ४१ साम्यवैषम्याभ्यां कार्यद्वयम्
४२ विमुक्तबोधान्न सृष्टिः प्रधानस्य लोकवत् ४३ नान्योपसर्पणेऽपि
मुक्तोपभोगो निमित्ताभावात् ४४ पुरुषबहुत्वं व्यवस्थातः ४५
उपाधिश्चेत्तत्सिद्धौ पुनर्द्वैतम् ४६ द्वाभ्यामपि प्रमाणविरोधः ४७
द्वाभ्यामप्यविरोधान्न पूर्वमुत्तरं च साधकाभावात् ४८ प्रकाशतस्त-
त्सिद्धौ कर्मकर्तृविरोधः ४९ जडव्यावृत्तो जडं प्रकाशयति चिद्रूपः
५० न श्रुतिविरोधो रागिणां वैराग्याय तत्सिद्धेः ५१ जगत्सत्यत्वमदु -
ष्टकारणजन्यत्वाद्बाधकाभावात् ५२ प्रकारान्तरासम्भवात्सदु त्पत्तिः
५३ अहंकारः कर्ता न पुरुषः ५४ चिदवसाना भुक्तिस्तत्कर्मार्जित-
त्वात् ५५ चन्द्रादिलोके ऽप्यावृत्तिर्निमित्तसद्भावात् ५६ लोकस्य
नोपदेशात्सिद्धिः पूर्ववत ् ५७ पारम्पर्येण तत्सिद्धौ विमुक्तिश्रुतिः
५८ गतिश्रुतेश्च व्यापकत्वेऽप्युपाधियोगाद्भोगदेशकाललाभो व्योमवत्
५९ अनधिष्ठितस्य पूतिभावप्रसङ्गान्न तत्सिद्धिः ६० अदृष्टद्वारा
चेदसम्बद्धस्य तदसम्भवाज्जलादिवदन्नरे ६१ निर्गुणत्वात्तदसम्भवादहं
कारधर्मा ह्येते ६२ विशिष्टस्य जीवत्वमन्वयव्यतिरेकात् ६३ अहंका-
रकर्त्रधीना कार्यसिद्धिर्नेश्वराधीना प्रमाणाभावात् ६४ अदृष्टोद्भूतिवत्स-
मानत्वम् ६५ महतोऽन्यत् ६६ कर्मनिमित्तः प्रकृतेः स्वस्वामिभावो-
ऽप्यनादिर्बीजान्नरवत् ६७ अविवेकनिमित्तो वा पञ्चशिखः ६८
लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्यः ६९ यद्वा तद्वा तदु च्छित्तिः
पुरुषार्थस्तदु च्छित्तिः पुरुषार्थः ७०
                                          
               दर्शनम्
           इति षष्ठोऽध्यायः
          इति सांख्यदर्शनम्
                 

            maharṣi kapila praṇītaṁ sāṁkhyadaranama śa
                             sāṁkhya darśanam
                              prathamo'dhyāyaḥ
atha trividhaduḥkhātyantanivṛttiratyantapuruṣārthaḥ 1 na dṛṣṭāttatsiddhirnivṛ-
tterapyanuvṛttidaranāt 2 prātyahikakṣutpratīkāravattatpratīkāraceṣṭanātpuru-
                  śa
ṣārthatvam 3 sarvāsambhavātsambhave'pi sattvāsambhavāddheyaḥ pramāṇaku śalaiḥ
4 utkarṣādapi mokṣasya sarvotkarṣaśruteḥ 5 aviśeṣaścobhayoḥ 6 na
svabhāvato baddhasya mokṣasādhanopadeśavidhiḥ 7 svabhāvasyānapāyi-
tvādananuṣṭhānalakṣaṇamaprāmāṇyam 8 nāśakyopadeśavidhirupadiṣṭe'pyanu-
padeśaḥ 9 śuklapaṭavadbījavaccet 10 śaktyudbhavānudbhavābhyāṁ nāśakyo-
padeśaḥ 11 na kālayogato vyāpino nityasya sarvasambandhāt 12 na
deśayogato'pyasmāt 13 nāvasthāto dehadharmatvāttasyāḥ 14 asaṅgo-
'yaṁ puruṣa iti 15 na karmaṇānyadharmatvādatiprasakte śca 16 vici-
trabhogānupapattiranyadharmatve 17 prakṛtinibandhanāccenna tasyā api pāra-
tantryam 18 na nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvasya tadyogastadyogādṛte 19
nāvidyāto'pyavastunā bandhāyogāt 20 vastutve siddhāntahāniḥ 21
vijātīyadvaitāpattiśca 22 viruddhobhayarūpā cet 23 na tādṛkpadārthāpratīteḥ
24 na vayaṁ ṣaṭpadārthavādino vaiśeṣikādivat 25 anayitatve'pi
nāyauktikasya saṁ graho'nyathā bālonmattādisamatvam 26 nānādiviṣa-
yoparāganimittako'pyasya 27 na bāhyābhyantarayoruparajyoparañjakabhā-
vo'pi deśavyavadhānācchrughnasthapāṭaliputrasthayoriva 28 dvayorekadeśa-
labdhoparāgānna vyavasthā 29 adṛṣṭavaśāccet 30 na dvayorekakālāyogā-
du pakāryopakārakabhāvaḥ 31 putrakarmavaditi cet 32 nāsti hi tatra sthira
ekātmā yo garbhādhānādinā saṁ skriyeta 33 sthirakāryāsiddheḥ kṣaṇikatvam
34 na pratyabhijñābādhāt 35 śrutinyāyavirodhācca 36 dṛṣṭāntāsiddheśca
37 yugapajjāyamānayorna kāryakāraṇabhāvaḥ 38 pūrvāpāya uttarāyogāt
39 tadbhāve tadayogādu bhayavyabhicārādapi na 40 pūrvabhāvamātre na
niyamaḥ 41 na vijñānamātraṁ bāhyapratīteḥ 42 tadabhāve tadabhāvācchū nyaṁ
tarhi 43 śūnyaṁ tattvaṁ bhāvo vinaśyati vastudharmatvādvināśasya 44
apavādamātramabuddhānām 45 ubhayapakṣasamānakṣamatvādayamapi 46
                                    
                                   darśanam
apuruṣārthatvamubhayathā 47 na gativiśeṣāt 48 niṣkriyasya tadasa-
mbhavāt 49 mūrttatvādghaṭādivatsamānadharmāpattāvapasiddhāntaḥ 50 gati-
śrutirapyupādhiyogādākāśavat 51 na karmaṇāpyataddharmatvāt 52
atiprasaktiranyadharmatve 53 nirguṇādiśrutivirodhaśceti 54 tadyogo-
'pyavivekānna samānatvam 55 viparyayādbandhaḥ 56-1 niyatakāraṇāt
tadu cchittirdhvāntavat 56-2 pradhānāvivekādanyāvivekasya taddhāne hā-
nam 57 vāṅmātraṁ na tu tattvaṁ cittasthiteḥ 58 yuktito'pi na bādhya-
te diṅmū ḍhavadaparokṣādṛte 59 acākṣuṣāṇāmanumānena bodho dhūmādibhiriva
vahneḥ 60 sattvarajastamasāṁ sāmyāvasthā prakṛtiḥ prakṛtermahānmahato'haṁ
kāro'haṁkārātpañca tanmātrāṇyubhayamindriyaṁ tanmātrebhyaḥ sthūlabhūtāni puruṣa
iti pañcaviṁ śatirgaṇaḥ 61 sthūlātpañcatanmātrasya 62 bāhyābhyantarābhyāṁ
                                                      ṛ
taiścāhaṁkārasya 63 tenāntaḥkaraṇasya 64 tataḥ prakateḥ 65 saṁ hataparārtha-
tvātpuruṣasya 66 mūla e mūlābhāvādamūlaṁ mūlam 67 pāramparye'pyekatra
pariniṣṭheti saṁ jñāmātram 68 samānaḥ prakṛterdvayoḥ 69 adhikāritraividhyānna
niyamaḥ 70 mahadākhyamādyaṁ kār yaṁ tanmanaḥ 71 caramo'haṁkāraḥ 72
tatkāryatvamuttareṣām 73 ādyahetutā taddvārā pāramparye'pyaṇuvata 74
pūrvabhāvitve dvayorekatarasya hāne'nyatarayogaḥ 75 paricchinnaṁ na sarvo-
pādānam 76 tadu tpattiśruteśca 77 nāvastuno vastusiddhiḥ 78
abādhādadu ṣṭakāraṇajanyatvācca nāvastutvam 79 bhāve tadyogena tatsi-
ddhirabhāve tadabhāvātkutastarāṁ tatsiddhiḥ 80 na karmaṇa upādānāyogāt
81 nānuśravikādapi tatsiddhiḥ sādhyatvenāvṛttiyogādapuruṣārthatvam
82 tatra prāptavivekasyānāvṛttiśrutiḥ 83 du ḥkhādduḥkhaṁ jalābhiṣeka-
vanna jāḍyavimokaḥ 84 kāmye'kāmye'pi sādhyatvāviśeṣāt 85
nijamuktasya bandhadhvaṁsamātraṁ paraṁ na samānatvam 86 dvayorekatarasya
vāpyasaṁ nikṛṣṭārthaparicchittiḥ pramā tatsādhakatamaṁ yattat 87 trivi-
dhaṁ pramāṇaṁ tatsiddhau sarvasiddhernādhikyasiddhiḥ 88 yatsambaddhaṁ satta-
dākārollekhi vijñānaṁ tatpratyakṣam 89 yogināmabāhyapratyakṣatvānna
doṣaḥ 90 līnavastulabdhātiśayasambandhādvādoṣaḥ 91 īśvarāsiddheḥ 92
muktabaddhayoranyatarābhāvānna tatsiddhiḥ 93 ubhayathāpyasatkaratvam 94
                                     
                                    sāṁkhya darśanam
muktātmanaḥ praśaṁsā upāsā siddhasya vā 95 tatsaṁnidhānādadhiṣṭhātṛtvaṁ
maṇivat 96 viśeṣakāryeṣvapi jīvānām 97 siddharūpaboddhṛtvādvā-
kyārthopadeśaḥ 98 antaḥkaraṇasya tadu jjvalitatvāllohavadadhiṣṭhātṛtvam
    99 pratibandhadṛśaḥ pratibaddhajñānamanumānam 100 āptopadeśaḥ śabdaḥ
101 ubhayasiddhiḥ pramāṇāttadu padeśaḥ 102 sāmānyato dṛṣṭādu bhayasiddhiḥ
103 cidavasāno bhogaḥ 104 akarturapi phalopabhogo'nnādyavat
105 avivekādvā tatsiddheḥ kartuḥ phalāvagamaḥ 106 nobhayaṁ ca
tattvākhyāne 107 viṣayo'viṣayo'pyatidū rāderhānopādānābhyāmindriya-
sya 108 saukṣmyāttadanupalabdhiḥ 109 kāryadarśanāttadu palabdheḥ 110
vādivipratipattestadasiddhiriti cet 111 tathāpyekataradṛṣṭyaikatarasiddhe-
rnāpalāpaḥ 112 trividhavirodhāpatteḥ 113 nāsadu tpādo nṛśṛṅgavat 114
upādānaniyamāt 115 sarvatra sarvadā sarvāsambhavāt 116 śaktasya
śakyakaraṇāt 117 kāraṇabhāvācca 118 na bhāve bhāvayogaścet 119
nābhivyaktinibandhanau vyavahārāvyavahārau 120 nāśaḥ kāraṇalayaḥ
121 pāramparyato'nveṣaṇādbījānnaravat 122 utpattivadvādoṣaḥ 123
hetumadanityamavyāpi sakriyamanekamāśritaṁ liṅgam 124 āñjasyāda-
bhedato vā guṇasāmānyādestatsiddhiḥ pradhānavyapadeśādvā 125
triguṇācetanatvādi dvayoḥ 126 prītyaprītiviṣādādyairguṇānāmanyonyaṁ
vaidharmyam 127 laghvādidharmairanyonyaṁ sādharm yaṁ vaidharm yaṁ guṇānām 128
ubhayānyatvātkāryatvaṁ mahadāderghaṭādivat 129 parimāṇāt 130
samanvayāt 131 śaktitaśceti 132 taddhāne prakṛtiḥ puruṣo vā 133
tayoranyatve tucchatvam 134 kāryātkāraṇānumānaṁ tatsāhityāt 135
avyaktaṁ triguṇālliṅgāt 136 tatkāryatastatsiddhernāpalāpaḥ 137
sāmānyena vivādābhāvāddharmavanna sādhanam 138 śarīrādivyatiriktaḥ
pumān 139 saṁ hataparārthatvāt 140 triguṇādiviparyayāt 141
adhiṣṭhānācceti 142 bhoktṛbhāvāt 143 kai valyārthaṁ pravṛtteḥ 144
jaḍaprakāśāyogātprakāśaḥ 145 nirguṇatvānna ciddharmā 146 śrutyā
siddhasya nāpalāpastatpratyakṣabādhāt 147 suṣuptyādyasākṣitvam
148 janmādivyavasthātaḥ puruṣabahutvam 149 upādhibhede'pyekasya
                                           
                                     darśanam
nānāyoga ākāśasyeva ghaṭādibhiḥ 150 upādhirbhidyate na tu tadvān
151 evamekatvena parivartamānasya na viruddhadharmādhyāsaḥ 152
anyadharmatve'pi nāropāttatsiddhirekatvāt 153 nādvaitaśrutivirodho
jātiparatvāt 154 viditabandhakāraṇasya dṛṣṭyā tadrūpam 155
nāndhādṛṣṭyā cakṣuṣmatāmanupalambhaḥ 156 vāmadevādirmukto nādvaitam
157 anādāvadya yāvadabhāvādbhaviṣyadapyevam 158 idānīmiva sarvatra
nātyantocchedaḥ 159 vyāvṛttobhayarūpaḥ 160 akṣasambandhātsākṣitvam
161 nityamuktatvam 162 audāsīnyaṁ ceti 163 uparāgātkartṛtvaṁ
citsāṁnidhyāccitsāṁnidhyāt 164
                              iti prathamo'dhyāyaḥ
                               dvitīyo'dhyāyaḥ
vimuktamokṣārthaṁ svārthaṁ vā pradhānasya 1 viraktasya tatsiddheḥ 2
na śravaṇamātrāttatsiddhiranādivāsanāyā balavattvāt 3 bahubhṛtyavadvā
pratyekam 3 prakṛtivāstave ca puruṣasyādhyāsasiddhiḥ 4 kārya-
tastatsiddheḥ 5 cetanoddeśānniyamaḥ kaṇṭakamokṣavat 6 anyayoge'pi
tatsiddhirnāñjasyenāyodāhavat 7 rāgavirāgayoryogaḥ sṛṣṭiḥ 8 maha-
dādikrameṇa pañcabhūtānām 9 ātmārthatvātsṛṣṭernaiṣāmātmārtha ārambhaḥ
10 dikkālāvākāśādibhyaḥ 11 adhyavasāyo buddhiḥ 12 tatkār yaṁ
dharmādiḥ 13 mahadu parāgādviparītam 14 abhimāno'haṁkāraḥ 15
ekādaśapañcatanmātraṁ tatkāryam 16 sāttvikamekādaśaka pravartate ṁ
vaikṛtādahaṁkārāt 17 karmendriyabuddhīndriyairāntaramekādaśakam 18
āhaṅkārikatvaśruterna bhautikāni 19 devatālayaśrutirnārambhakasya 20
tadu tpattiśrutervināśadaranācca 21 atīndriyamindriyaṁ bhrāntānāmadhiṣṭhāne
                           śa
22 śaktibhede'pi bhedasiddhau naikatvam 23 na kalpanāvirodhaḥ pramāṇadṛṣṭasya
24 ubhayātmaka manaḥ 25 guṇapariṇāmabhedānnānātvamavasthāvat 16
                      ṁ
rūpādirasamalānta ubhayoḥ 27 draṣṭṛ tvādirātmanaḥ karaṇatvamindriyāṇām
28 trayāṇāṁ svālakṣaṇyam 29 sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ
pañca 30 kramaśo'kramaśaścendriyavṛttiḥ 31 vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭā-
                                       
                                      sāṁkhya darśanam
kliṣṭāḥ 32 tannivṛttāvupaśāntoparāgaḥ svasthaḥ 33 ku sumavacca maṇiḥ
34 puruṣārthaṁ karaṇodbhavo'pyadṛṣṭhollāsāt 35 dhenuvadvatsāya 36
karaṇaṁ trayodaśavidhamavāntarabhedāt 37 indriyeṣu sādhakatamatva-
guṇayogātkuṭhāravat 38 dvayoḥ pradhānaṁ mano lokavadbhṛtyavargeṣu 39
avyabhicārāt 40 tathāśeṣasaṁ skārādhāratvāt 41 smṛtyānumānācca
42 sambhavenna svataḥ 43 āpekṣiko guṇapradhānabhāvaḥ kriyāviśeṣāt
44 tatkarmārjitatvāttadarthamabhiceṣṭā lokavat 45 samānakarmayoge
buddheḥ prādhānyaṁ lokavallokavat 46
                                   iti dvitīyo'dhyāyaḥ
                                     tṛtīyo'dhyāyaḥ
aviśeṣādviśeṣārambhaḥ 1 tasmāccharīrasya 2 tadbījātsaṁsṛtiḥ 3
āvivekācca pravartanamaviśeṣāṇām 4 upabhogāditarasya 5 samprati
parimukto dvābhyām 6 mātāpitṛjaṁ sthūlaṁ prāyaśa itaranna tathā 7
pūrvotpattestatkāryatvaṁ bhogādekasya netarasya 8 saptadaśaika liṅgam 9
                                                              ṁ
vyaktibhedaḥ karmaviśeṣāt 10 tadadhiṣṭhānāśraye dehe tadvādāttadvādaḥ 11
na svātantryāttadṛte chāyāvaccitravacca 12 mūrtatve'pi na saṁ ghātayogāttara-
ṇivat 13 anuparimāṇaṁ tatkṛtiśruteḥ 14 tadannamayatvaśruteśca 15
puruṣārthaṁ saṁ sṛtirliṅgānāṁ sūpakāravadrājñaḥ 16 pāñcabhautiko dehaḥ 17
cāturbhautikamityeke 18 aikabhautikamityapare 19 na sāṁsiddhika caitanyaṁ ṁ
pratyekādṛṣṭeḥ 20 prapañcamaraṇādyabhāvaśca 21 madaśaktivaccetpratyekaparidṛṣṭe
sāṁhatye tadu dbhavaḥ 22 jñānānmuktiḥ 23 bandho viparyayāt 24 niyata-
kāraṇatvānna samuccayavikalpau 25 svapnajāgarābhyāmiva māyikāmāyi-
kābhyāṁ nobhayormuktiḥ puruṣasya 26 itarasyāpi nātyantikam 27
saṁ kalpite'pyevam 28 bhāvanopacayācchuddhasya sarvaṁ prakṛtivat 29
rāgopahatirdhyānam 30 vṛttinirodhāttatsiddhiḥ 31 dhāraṇāsanasvakarmaṇā
tatsiddhiḥ 32 nirodhaśchardividhāraṇābhyām 33 sthirasukhamāsanam
34 svakarma svāśramavihitakarmānuṣṭhānam 35 vairāgyādabhyāsācca 36
viparyayabhedāḥ pañca 37 aśaktiraṣṭāviṁ śatidhā tu 38 tuṣṭirnavadhā
                                             
                                   darśanam
39 siddhiraṣṭadhā 40 avāntarabhedāḥ pūrvavata 41 evamitarasyāḥ
43 ādhyātmikādibhedānnavadhā tuṣṭiḥ 44 ūhādibhiḥ siddhiḥ 45
netarāditarahānena vinā 46 daivādiprabhedā 47 ābrahmastambaparyantaṁ
tatkṛte sṛṣṭirāvivekāt 48 ūrdhvaṁ sattvaviśālā 49 tamoviśālā
                                                       ai
mūlataḥ 50 madhye rajoviśālā 51 karmavacitryātpradhānaceṣṭā
garbhadāsavat 52 āvṛttistatrāpyuttarottarayoniyogāddheyaḥ 53 samānaṁ
jarāmaraṇādijaṁ du ḥkham 54 na kāraṇalayātkṛtakṛtyatā magnavadu tthānāt
55 akāryatve'pi tadyogaḥ pāravaśyāt 56 sa hi sarvavitsarvakartā
57 īdṛśeśvarasiddhiḥ siddhā 58 pradhānasṛṣṭiḥ parārthaṁ svato'pyabho-
ktṛtvādu ṣṭraku nnamavahanavat 59 acetanatve'pi kṣīravacceṣṭitaṁ pradhānasya
60 karmavaddṛṣṭervā kālādeḥ 61 svabhāvācceṣṭitamanabhisaṁ dhānādbhṛtyavat
62 karmākṛṣṭervānāditaḥ 63 viviktabodhātsṛṣṭinivṛttiḥ pradhānasya
sūdavatpāke 64 itara itaravattaddoṣāt 65 dvayorekatarasya vaudāsīnyama-
pavargaḥ 66 anyasṛṣṭyuparāge'pi na virajyate prabuddharajjutattvasyaivoragaḥ 67
karmanimittayogācca 68 nairapekṣye'pi prakṛtyupakāre'viveko nimittam
69 nartakīvatpravṛttasyāpi nivṛttiścāritārthyāt 70 doṣabodhe'pi nopa-
sarpaṇaṁ pradhānasya ku lavadhūvata 71 naikāntato bandhamokṣau puruṣasyāvivekā-
dṛte 72 prakṛterāñjasyātsasaṅgatvātpaśuvata 73 rūpaiḥ saptabhirātmānaṁ
badhnāti prādhānaṁ kośakāravadvimocayatyekarūpeṇa 74 nimittatvamavi-
vekasya na dṛṣṭahāniḥ 75 tattvābhyāsānneti netīti tyāgādvivekasiddhiḥ
76 adhikāriprabhedānna niyamaḥ 77 bādhitānuvṛttyā madhyavivekato-
'pyupabhogaḥ 78 jīvanmuktaśca 79 upadeśyopadeṣṭṛtvāttatsiddhiḥ 80
    śrutiśca 81 itarathāndhaparamparā 82 cakrabhramaṇavaddhṛtaśarīraḥ 83
saṁ skāraleśatastatsiddhiḥ 84 vivekānniḥśeṣadu ḥkhanivṛttau kṛtakṛtyatā
netarānnetarāt 85
                             iti tṛtīyo'dhyāyaḥ
                               caturtho'dhyāyaḥ
rājaputravattattvopadeśāt 1 piśācavadanyārthopadeśe'pi 2 āvṛttira-
                                      
                                      sāṁkhya darśanam
sakṛdu padeśāt 3 pitāputravadu bhayordṛṣṭatvāt 4 śyenavatsukhadu ḥkhī
tyāgaviyogābhyām 5 ahinirvlayanīvat 6 chinnahastavadvā 7
asādhanānucintanaṁ bandhāya bharatavat 8 bahubhiryoge virodho rāgā-
dibhiḥ ku mārīśaṅkhavat 9 dvābhyāmapi tathaiva 10 nirāśaḥ sukhī
piṅgalāvat 11 anārambhe'pi paragṛhe sukhī sarpavat 12 bahuśā-
stragurūpāsane'pi sārādānaṁ ṣaṭpadavat 13 iṣukāravannaikacittasya samā-
dhihāniḥ 14 kṛtaniyamalaṅghanādānarthakyaṁ lokavat 15 tadvismaraṇe'pi
bhekīvat 16 nopadeśaśravaṇe'pi kṛtakṛtyatā parāmarśādṛte virocanavat
17 dṛṣṭastayorindrasya 18 praṇatibrahmacaryopasarpaṇāni kṛtvā siddhi-
rbahukālāttadvat 19 na kālaniyamo vāmadevavat 20 adhyasta-
rūpopāsanātpāramparyeṇa yajñopāsakānāmiva 21 itaralābhe'pyāvṛttiḥ
pañcāgniyogato janmaśruteḥ 22 viraktasya heyahānamupādeyopādānaṁ haṁsakṣī-
ravat 23 labdhātiśayayogādvā tadvat 24 na kāmacāritvaṁ rāgopahate
śukavat 25 guṇayogādbaddhaḥ śukavat 26 na bhogādrāgaśāntirmunivat
27 doṣadarśanādu bhayoḥ 28 na malinacetasyupadeśabījapraroho'javat
29 nābhāsamātramapi malinadarpaṇavat 30 na tajjasyāpi tadrūpatā
paṅkajavat 31 na bhūtiyoge'pi kṛtakṛtyatopāsyasiddhivadu pāsyasiddhi-
vat 32
                                   iti caturtho'dhyāyaḥ
                                      pañcamo'dhyāyaḥ
maṅgalācaraṇaṁ śiṣṭācārātphaladarśanācchrutitaśceti 1 neśvarādhiṣṭhite
phalaniṣpattiḥ karmaṇā tatsiddheḥ 2 svopakārādadhiṣṭhānaṁ lokavat 3
laukike śvaravaditarathā 4 pāribhāṣiko vā 5 na rāgādṛte tatsiddhiḥ
pratiniyatakāraṇatvāt 6 tadyoge'pi na nityamuktaḥ 7 pradhānaśaktiyogā-
ccetsaṅgāpattiḥ 8 sattāmātrāccetsarvaiśvaryam 9 pramāṇābhāvānna tatsiddhiḥ
10 sambandhābhāvānnānumānam 11 śrutirapi pradhānakāryatvasya 12
nāvidyāśaktiyogo niḥsaṅgasya 13 tadyoge tatsiddhāvanyonyāśrayatvam
14 na bījānnaravatsādisaṁ sāraśruteḥ 15 vidyāto'nyatve brahmabādhaprasaṅgaḥ
                                             
                                    darśanam

16 abādhe naiṣphalyam 17 vidyābādhyatve jagato'pyevam 18
tadrūpatve sāditvam 19 na dharmāpalāpaḥ prakṛtikāryavacitryāt 20
                                                              ai
śrutiliṅgādibhistatsiddhiḥ 21 na niyamaḥ pramāṇāntarāvakāśāt 22
ubhayatrāpyevam 23 arthātsiddhiścetsamānamubhayoḥ 24 antaḥkaraṇa-
dharmatvaṁ dharmādīnām 25 guṇādīnāṁ ca nātyantabādhaḥ 26 pañcāvayava-
yogātsukhasaṁ vittiḥ 27 na sakṛdgrahaṇātsambandhasiddhiḥ 28 niyata-
dharmasāhityamubhayorekatarasya vā vyāptiḥ 29 na tattvāntaraṁ vastukalpa-
nāprasakteḥ 30 nijaśaktyudbhavamityācāryāḥ 31 ādheyaśaktiyoga iti
pañcaśikhaḥ 32 na svarūpaśaktirniyamaḥ punarvādaprasakteḥ 33 viśeṣaṇā-
narthakyaprasakteḥ 34 pallavādiṣvanupapatteśca 35 ādheyaśaktisiddhau
nijaśaktiyogaḥ samānanyāyāt 36 vācyavācakabhāvaḥ sambandhaḥ
śabdārthayoḥ 37 tribhiḥ sambandhasiddhiḥ 38 na kārye niyama
ubhayathā darśanāt 39 loke vyutpannasya vedārthapratītiḥ 40 na
tribhirapauruṣeyatvādvedasya tadarthasyātīndriyatvāt 41 na yajñādeḥ
svarūpato dharmatvaṁ vaiśiṣṭyāt 42 nijaśaktirvyutpattyā vyavacchidyate
43 yogyāyogyeṣu pratītijanakatvāttatsiddhiḥ 44 na nityatvaṁ
vedānāṁ kāryatvaśruteḥ 45 na pauruṣeyatvaṁ tatkartuḥ puruṣasyābhāvāt
46 muktāmuktayorayogyatvāt 47 nāpauruṣeyatvānnityatvamannarādivat
48 teṣāmapi tadyoge dṛṣṭabādhādiprasaktiḥ 49 yasminnadṛṣṭe'pi
kṛtabuddhirupajāyate tatpauruṣeyam 50 nijaśaktyabhivyakteḥ svataḥ
prāmāṇyam 51 nāsataḥ khyānaṁ nṛśṛṅgavat 52 na sato bādhadarśanāt
53 nānirvacanīyasya tadabhāvāt 54 nānyathākhyātiḥ svavacovyā-
ghātāt 55 sadasatkhyātirbādhābādhāt 56 pratītyapratītibhyāṁ na
sphoṭātmakaḥ śabdaḥ 57 na śabdanityatvaṁ kāryatāpratīteḥ 58 pūrva-
siddhasattvasyābhivyaktirdīpeneva ghaṭasya 59 satkāryasiddhāntaścetsiddha-
sādhanam 60 nādvaitamātmano liṅgāttadbhedapratīteḥ 61 nānātmanāpi
pratyakṣabādhāt 62 nobhābhyāṁ tenaiva 63 anyaparatvamavivekānāṁ
tatra 64 nātmāvidyā nobhayaṁ jagadu pādānakāraṇaṁ niḥsaṅgatvāt 65
naikasyānandacidrūpatve dvayorbhedāt 66 du ḥkhanivṛtrgauṇaḥ 67 vimukti-
                                                   te
                                      
                                      sāṁkhya darśanam
praśaṁsā mandānām 68 na vyāpakatvaṁ manasaḥ karaṇatvādindriyatvādvā
69 sakriyatvādgatiśruteḥ 70 na nirbhāgatvaṁ tadyogādghaṭavat 71 prakṛ-
tipuruṣayoranyatsarvamanityam 72 na bhāgalābho bhāginaḥ nirbhāgatvaśruteḥ
73 nānandābhivyaktirmuktirnirdharmatvāt 74 na viśeṣaguṇocchittistadvat
75 na viśeṣagatirniṣkriyasya 76 nākāroparāgocchittiḥ kṣaṇi-
katvādidoṣāt 77 na sarvocchittirapuruṣārthatvādidoṣāt 78 evaṁ
śūnyamapi 79 saṁ yogāśca viyogāntā iti na deśādilābho'pi 80
na bhāgiyogo bhāgasya 81 nāṇimādiyogo'pyavaśyambhāvitvāttadu -
cchitteritarayogavat 82 nendrādipadayogo'pi tadvat 83 na bhūtaprakṛ-
titvamindriyāṇāmāhaṅkārikatvaśruteḥ 84 na ṣaṭpadārthaniyamastadbodhā-
nmuktiḥ 85 ṣoḍaśādiṣvapyevam 86 nāṇunityatā tatkāryatvaśruteḥ
87 na nirbhāgatvaṁ kāryatvāt 88 na rūpanibandhanātpratyakṣaniyamaḥ
89 na parimāṇacāturvidhyaṁ dvābhyāṁ tadyogāt 90 anityatve'pi sthira-
tāyogātpratyabhijñānaṁ sāmānyasya 91 na tadapalāpastasmāt 92
nānyanivṛttirūpatvaṁ bhāvapratīteḥ 93 na tattvāntaraṁ sādṛśyaṁ pratya-
kṣopalabdheḥ 94 nijaśaktyabhivyaktirvā vaiśiṣṭyāttadu palabdheḥ 95
na saṁ jñāsaṁ jñisambandho'pi 96 na sambandhanityatobhayānityatvāt 97
nājaḥ sambandho dharmigrāhakamānabādhāt 98 na samavāyo'sti pramāṇā-
bhāvāt 99 ubhayatrāpyanyathāsiddherna pratyakṣamanumānaṁ vā 100 nānumeya-
tvameva kriyāyā nediṣṭhasya tattadvatorevāparokṣapratīteḥ 101 na pāñcabhautika ṁ
śarīraṁ bahūnāmupādānāyogāt 102 na sthūlamiti niyama ātivāhi-
kasyāpi vidyamānatvāt 103 nāprāptaprakāśakatvamindriyāṇāmaprāpteḥ
sarvaprāptervā 104 na tejo'pasarpaṇāttaijasaṁ cakṣurvṛttitastatsiddheḥ 105
prāptārthaprakāśaliṅgādvṛ ttisiddhiḥ 106 bhāgaguṇābhyāṁ tattvāntaraṁ vṛttiḥ
sambandhārthaṁ sarpatīti 107 na dravyaniyamastadyogāt 108 na deśa-
bhede'pyanyopādānatāsmadādivanniyamaḥ 109 nimittavyapadeśāttadvyapa-
deśaḥ 110 ūṣmajāṇḍajajarāyujodbhijjasāṁkalpikasāṁsiddhika ceti na ṁ
                                   ṛ
niyamaḥ 111 sarveṣu pathivyupādānamasādhāraṇyāttadvyapadeśaḥ pūrvavata
112 na dehārambhakasya prāṇatvamindriyaśaktitastatsiddheḥ 113 bhoktu ra-
                                             
                                   darśanam
dhiṣṭhānādbhogāyatananirmāṇamanyathā pūtibhāvaprasaṅgāt 114 bhṛtyadvārā
svāmyadhiṣṭhitirnaikāntāt 115 samādhisuṣuptimokṣeṣu brahmarūpatā 116
dvayoḥ sabījamanyatra taddhatiḥ 117 dvayoriva trayasyāpi dṛṣṭatvānna tu dvau
118 vāsanayānarthakhyāpanaṁ doṣayoge'pi na nimittasya pradhānabādhakatvam
119 ekaḥ saṁ skāraḥ kriyānirvartako na tu pratikriyaṁ saṁ skārabhedā
bahukalpanāprasakteḥ 120 na bāhyabuddhiniyamo vṛkṣagulmalatauṣadhivanaspa-
titṛṇavīrudhādīnāmapi bhoktṛbhogāyatanatvaṁ pūrvavata 121 smṛteśca 122
na dehamātrataḥ karmādhikāritvaṁ vaiśiṣṭyaśruteḥ 123 tridhā trayāṇāṁ vyava-
sthā karmadehopabhogadehobhayadehāḥ 124 na ki cidapyanuśayinaḥ 125
                                               ṁ
na buddhyādinityatvamāśrayaviśeṣe'pi vahnivat 126 āśrayāsiddheśca
127 yogasiddhayo'pyauṣadhādisiddhivannāpalapanīyāḥ 128 na bhūtacaitanyaṁ
pratyekādṛṣṭeḥ sāṁhatye'pi ca sāṁhatye'pi ca 129
                             iti pañcamo'dhyāyaḥ
                                ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
astyātmā nāstitvasādhanābhāvāt 1 dehādivyatirikto'sau vaicitryāt
2 ṣaṣṭhīvyapadeśādapi 3 na śilāputravaddharmigrāhakamānabādhāt 4
atyantadu ḥkhanivṛttyā kṛtakṛtyatā 5 yathā du ḥkhātkleśaḥ puruṣasya na
tathā sukhādabhilāṣaḥ 6 ku trāpi ko'pi sukhīti 7 tadapi du ḥkhaśa-
balamiti du ḥkhapakṣe niḥkṣipante vivecakāḥ 8 sukhalābhābhāvāda-
puruṣārthatvamiti cenna dvaividhyāt 9 nirguṇatvamātmano'saṅgatvādiśruteḥ
10 paradharmatve'pi tatsiddhiravivekāt 11 anādiraviveko'nyathā
doṣadvayaprasakteḥ 12 na nityaḥ syādātmavadanyathānucchittiḥ 13 prati-
niyatakāraṇanāśyatvamasya dhvāntavat 14 atrāpi pratiniyamo'nva-
yavyatirekāt 15 prakārāntarāsambhavādaviveka eva bandhaḥ 16 na
muktasya punarbandhayogo'pyanāvṛttiśruteḥ 17 apuruṣārthatvamanyathā 18
aviśeṣāpattirubhayoḥ 19 muktirantarāyadhvasterna paraḥ 20 tatrāpyavirodhaḥ
21 adhikāritraividhyānna niyamaḥ 22 dārḍhyārthamuttareṣām 23
sthirasukhamāsanamiti na niyamaḥ 24 dhyānaṁ nirviṣayaṁ manaḥ 25 ubhaya-
                                      
                                    sāṁkhya darśanam
thāpyaviśeṣaścennaivamuparāganirodhādviśeṣaḥ 26 niḥsaṅge 'pyuparāgo'vi-
vekāt 27 japāsphaṭikayoriva noparāgaḥ ki tvabhimānaḥ 28 dhyā-
                                                     ṁ
nadhāraṇābhyāsavairāgyādibhistannirodhaḥ 29 layavikṣepayorvyāvṛttyetyā-
                                                       ṛ
cāryāḥ 30 na sthānaniyamaścittaprasādāt 31 prakaterādyopādānatānyeṣāṁ
kāryatvaśruteḥ 32 nityatve'pi nātmano yogyatvābhāvāt 33 śrutivi-
rodhānna ku tarkāpasadasyātmalābhaḥ 34 pāramparye'pi pradhānānuvṛttiraṇuvata
35 sarvatra kāryadarśanādvibhutvam 36 gatiyoge'pyādyakāraṇatāhānira-
ṇuvata 37 prasiddhādhikyaṁ pradhānasya na niyamaḥ 38 sattvādīnāmataddharmatvaṁ
tadrūpatvāt 39 anupabhoge'pi pumarthaṁ sṛṣṭiḥ pradhānasyoṣṭraku nnamavahanavat
                         ai
40 karmavacitryātsṛṣṭivaicitryam 41 sāmyavaiṣamyābhyāṁ kāryadvayam
42 vimuktabodhānna sṛṣṭiḥ pradhānasya lokavat 43 nānyopasarpaṇe'pi
muktopabhogo nimittābhāvāt 44 puruṣabahutvaṁ vyavasthātaḥ 45
upādhiścettatsiddhau punardvaitam 46 dvābhyāmapi pramāṇavirodhaḥ 47
dvābhyāmapyavirodhānna pūrvamuttaraṁ ca sādhakābhāvāt 48 prakāśatasta-
tsiddhau karmakartṛvirodhaḥ 49 jaḍavyāvṛtto jaḍaṁ prakāśayati cidrūpaḥ
50 na śrutivirodho rāgiṇāṁ vairāgyāya tatsiddheḥ 51 jagatsatyatvamadu -
ṣṭakāraṇajanyatvādbādhakābhāvāt 52 prakārāntarāsambhavātsadu tpattiḥ
53 ahaṁkāraḥ kartā na puruṣaḥ 54 cidavasānā bhuktistatkarmārjita-
tvāt 55 candrādiloke 'pyāvṛttirnimittasadbhāvāt 56 lokasya
nopadeśātsiddhiḥ pūrvavata 57 pāramparyeṇa tatsiddhau vimuktiśrutiḥ
58 gatiśruteśca vyāpakatve'pyupādhiyogādbhogadeśakālalābho vyomavat
59 anadhiṣṭhitasya pūtibhāvaprasaṅgānna tatsiddhiḥ 60 adṛṣṭadvārā
cedasambaddhasya tadasambhavājjalādivadannare 61 nirguṇatvāttadasambhavādahaṁ
kāradharmā hyete 62 viśiṣṭasya jīvatvamanvayavyatirekāt 63 ahaṁkā-
rakartradhīnā kāryasiddhirneśvarādhīnā pramāṇābhāvāt 64 adṛṣṭodbhūtivatsa-
mānatvam 65 mahato'nyat 66 karmanimittaḥ prakṛteḥ svasvāmibhāvo-
'pyanādirbījānnaravat 67 avivekanimitto vā pañcaśikhaḥ 68
liṅgaśarīranimittaka iti sanandanācāryaḥ 69 yadvā tadvā tadu cchittiḥ
puruṣārthastadu cchittiḥ puruṣārthaḥ 70
                                          
               darśanam
           iti ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
          iti sāṁkhyadarśanam
                


II"svara-k.r.s.na
Saa.mkhya-kaarikaa

The Saa.mkhya-kaarikaa
Text with some apparatus
by Ferenc Ruzsa


Copyright (C) Ferenc Ruzsa, 1998

I hereby license this file to be freely copied for scholarly purposes.
Anyone wishing to sell the file, or include it in any collection which
is distributed for profit, must contact me to negotiate an appropriate
license.



The following editions have been utilised:
V2: Solomon, Dr. Esther A.: Saa.mkhya-V.rtti (V2). Edited by -. Ahmedabad 1973.
T: Takakusu, M. J.: La Saa.mkhyakaarikaa etudiee a la lumiere de sa version
chinoise (II). In Bulletin de l'Ecole Fran^Зaise d'Extreme-Orient IV. (1904) pp.
978-1064.
V1: Solomon, Dr. Esther A.: Saa.mkhya-Saptati-V.rtti (V1). Edited by -.
Ahmedabad 1973.
G: Wilson, Horace Hayman: The Saankhya Kaarikaa with the Bhaashya or Commentary
of Gaurapaada. Oxford 1837.
Y: Kumar, Dr. Shiv ^Вs Bhargava, Dr. D. N.: Yuktidiipikaa. Delhi 1990-92.
M & J: Saa.mkhya-kaarikaa of Srimad Isvarakrisna. With the Matharavritti of
Matharacharya. Edited by Sahityacarya Pt. Vishnu Prasad Sharma And the
'Jayamangala' of Shri Shankara. Critically edited with an Introduction by Shri
Satkari Sharma Vangiya. 3. ed., Varanasi 1994. (Chowkhamba Sanskrit Series 56.)
V: Bha.t.taacaarya, Raama"sa.mkara: Saa.mkhyatattvakaumudii (II"svarak.r.s.na-
k.rta Saa.mkhyakaarikaa tathaa Vaacaspatimi"sra-k.rta Tattvakaumudii kaa hindii-
anuvaada eva.m Jyoti.smatii vyaakhyaa). Pra.netaa -. Vaaraa.nasii 1967; 2. ed.
1976; repr. Delhi 1989.
K: [Facsimile of a manuscript with the comments of an unknown scholiast] in
Chandra, Lokesh: Sanskrit Texts from Kashmir. Volume 1. Reproduced by -. New
Delhi 1982, pp. 213-236.
B: Garbe, Richard: The Saa.mkhya-Pravacana-Bhaa.sya or Commentary on the
Exposition of the Saankhya Philosophy by Vij~naanabhik.su. Edited by -.
Cambridge, Massachusets 1943. (Harvard Oriental Series, vol. II.)
D: Deussen, Paul: Die nachvedische Philosophie der Inder. (Allgemeine Geschichte
der Philosophie I.3.) 4. ed. Leipzig 1922.
S: Sinha, Nandalal: The Samkhya Philosophy. Containing (1) Saamkhya-pravachana
Suutram, with the Vritti of Aniruddha, and the Bhaa.sya of Vijnaana Bhik.su and
extracts from the Vritti-saara of Mahaadeva Vedantin; (2) Tatva Samaasa; (3)
Saamkhya Kaarikaa; (4) Pancha"sikhaa Suutram. Translated by -. Allahabad 1915.
(The Sacred Books of the Hindus); repr. Delhi 1979.

Some of these editions also offer alternative readings; these are specified in
brackets, e.g. G(D) refers to the variant reading in Wilson's apparatus which he
codes with 'D'. When unspecified, it is shown as (var). When the explanatory
part of a commentary seems to quote the text, but with some difference, it is
marked with (comm).
The transcription is that of Velthuis.
The coalescence of vowels is shown by an apostroph ('); if the second was long
or v.rddhied, the sign is `; if the first was long, ^ and * are used instead.
For the avagraha .a appears.

Please send your remarks to: F_RUZSA@ISIS.ELTE.HU


1
du.hkha-trayaa'bhighaataaj jij~naasaa tad-apa1ghaatake hetau
d.r.s.te saa ^paa'rthaa cen n' aikaa'ntaa'ty-antato .a-bhaavaat.
1 abhi M, G(A, D, G); ava J, S
2
d.r.s.tavad aanu"sravika.h sa hy a-vi"suddhi1 k.sayaa'ti"saya-yukta.h
tad-vipariita.h "sreyaan vyaktaa'-vyakta-j~na-vij~naanaat.
1 avi"suddha.h M
3
muula-prak.rtir a-vik.rtir mahad-aadyaa.h1 prak.rti-vik.rtaya.h sapta
.so.da"sakas tu vikaaro na prak.rtir na vik.rti.h puru.sa.h.
   1 aadyaa V1, V2
4
d.r.s.tam anumaanam aapta-vacana.m ca1 sarva-pramaa.na-siddhatvaat
tri-vidha.m pramaa.nam i.s.ta.m prameya-siddhi.h pramaa.naad dhi.
1 aapta.m vacana.m V (editor's emendation)
5
prati-vi.sayaa'dhyavasaayo d.r.s.ta.m tri1-vidham anumaanam aakhyaatam
tal li"nga-li"ngi2-puurvakam aapta-"srutir aapta-vacana.m tu3.
1 dvi V2 2 li"ngi-li"nga K 3 ca V2, V1, J
6
saamaanyatas tu d.r.s.taad atii'ndriyaa.naam pratiitir1 anumaanaat
tasmaad api caa '-siddham paro.ak.sam aaptaa`gamaat siddham2.
1 prasiddhir V2, V1, G(D), Y 2 saadhyam Y, M
7
ati-duuraat saamiipyaad indriya-ghaataan mano.an-avasthaanaat
sauk.smyaad vyavadhaanaad abhibhavaat samaanaa'bhihaaraac ca.
8
sauk.smyaat tad-an-upalabdhir naa '-bhaavaat kaaryatas tad-upalabdhi.h1
mahad-aadi tac ca2 kaaryam prak.rti-vi-ruupa.m sa-ruupa.m3 ca.
1 upalabdhe.h J, V, K 2 tac ca mahad-aadi D
3 saruupa.m viruupa.m J, V; viruupa.m svaruupa.m G (G)
9
a-sad-a-kara.naad upaadaana-graha.naat sarva-sambhavaa'-bhaavaat
"saktasya "sakya-kara.naat kaara.na-bhaavaac ca sat-kaaryam.
10
hetumad a-nityam a-vyaapi sa-kriyam an-ekam aa"srita.m li"ngam
saa'vayava.m para-tantra.m vyakta.m vipariitam a-vyaktam.
11
tri-gu.nam a-viveki vi.saya.h saamaanyam a-cetana.m prasava-dharmi
vyakta.m tathaa pradhaana.m tad-vipariitas tathaa ca pumaan.
12
priity-a-priiti-vi.saadaa`tmakaa.h prakaa"sa-prav.rtti1-niyamaa'rthaa.h
anyo.anyaa'bhibhavaa`"sraya- janana-mithuna-v.rttaya"s ca gu.naa.h.

1 prav.rttir K
13
sattva.m laghu prakaa"sakam1 i.s.tam upa.s.tambhaka.m2 cala.m ca raja.h
guru vara.nakam eva tama.h pradiipavac caa 'rthato v.rtti.h.
1 prakaa"sam K 2upastambhaka.m D
14
a-viveky-aadi hi siddha.m1 traigu.nyaat tad-viparyayaa2'-bhaavaat
kaara.na-gu.naa`tmakatvaat kaaryasyaa '-vyaktam api siddham.
1 [my emendation]; -aadi-siddhas V1, V2; -aadi.h siddhas G, J, Y, M;
-aade.h siddhis V, D, S; -aadir hi siddha.m K 2 viparyaye V
15
bhedaanaa.m parimaa.naat samanvayaac chaktita.h prav.rtte"s ca
kaara.na-kaarya-vibhaagaad a-vibhaagaad vai"sva-ruupasya1
1 ruupyasya J, Y, M, V, K
16
kaara.nam asty avyakta.m pravartate tri-gu.nata.h samudayaac1 ca
pari.naama2ta.h salilavat prati-prati3-gu.naa`"sraya4-vi"se.saat.

1 samudayaa"s K 2 parimaa.na V2
3 pratipatti V1 3 + 4 p.rthak-p.rthag-bhaajana V2(comm)
17
sa.mghaata-paraa'rthatvaat tri-gu.naa`di-viparyayaad adhi.s.thaanaat
puru.so .asti bhokt.r-bhaavaat kaivalyaa'rtha.m1 prav.rtte"s ca.
1 'rtha- V1, M, K
18
janana1-mara.na-kara.naanaa.m prati-niyamaad a-yugapat prav.rtte"s ca
puru.sa-bahutva.m siddha.m trai-gu.nya2-viparyayaac c' aiva.
1 janma V2, V1, G(B, D), M, V, K, D 2 tri-gu.naa`di V2, V1, Y
19
tasmaac ca viparyaasaat1 siddha.m saak.sitvam asya puru.sasya
kaivalyam maadhya-sthya.m dra.s.t.rtvam2 a-kart.r-bhaava"s3 ca.
1 viparyayaat V1 2 dra.s.titvam V2; pra.s.thitvam V1 3 -bhaavaac V2
20
tasmaat tat-sa.myogaad a-cetana.m cetanaavad iva li"nga.m
gu.na-1kart.rtve ca2 tathaa kart^ eva bhavaty3 udaasiina.h4.
1 gu.naa.h V2 2 .api J, M, V 3 bhavatiity G (note) 4 udaasiinaa
V2
21
puru.sasya dar"sanaa'rtha.m kaivalyaa'rtha.m1 tathaa pradhaanasya
pa"ngv-andhavad ubhayor api sa.myogas tat-k.rta.h sarga.h.
1 dar"sanaa'rtha.h kaivalyaa'rthas Y
22
prak.rter mahaa.ms, tato .aha.m- kaaras, tasmaad ga.na"s ca1 .so.da"saka.h
tasmaad api .so.da"sakaat pa~ncabhya.h pa~nca bhuutaani.
1 tu V1
23
adhyavasaayo buddhir dharmo j~naana.m vi-raaga ai"svaryam
saattvikam etad-ruupa.m taamasam asmaad viparyastam.
24
abhimaano .aha.m-kaaras tasmaad dvi-vidha.h pravartate sarga.h
ekaada"saka"s ca ga.nas1 tan-maatra.h2 pa~ncaka"s3 c' aiva.
1 aindriya ekaada"sakas V1, G(B), Y, M
2 maatra- J, M, V, K, S; maatraka.h V1 3 pa~ncaka~n S
25
saattvika ekaada"saka.h pravartate vaik.rtaad aha.m-kaaraat
bhuutaa`des tan1-maatra.h sa taamasas taijasaad ubhaya.m.
1 taan Y, M (var), V
26
buddhii'ndriyaa.ni cak.su.h1- "srotra-ghraa.na-rasana2-tvag-aakhyaani3
vaak-paa.ni-paada-paayuu 'pasthaan4 karm'endriyaany aahu.h.
1 "srotra- V1, M; kar.na- Y, M (var)
2 + 3 tvak-cak.suu-rasana-naasikaa*khyaani V1, Y, M
3 spar"sanaani V2; spar"sanakaani G 4 'pasthaa.h V2, Y;'pastha.m K
27
ubhayaa`tmakam atra mana.h sa.mkalpakam indriya.m ca saa-dharmyaat
gu.na-pari.naama-vi"se.saan naanaatvam baahya2-bhedaac3 ca.1
1 sa.mkalpakam atra mana.h, tac c' endriyam ubhayathaa samaakhyaatam
antas tri-kaala-vi.saya.m tasmaad ubhaya-pracaara.m tat. V2, Y
2 graahya M 3 bhedaa"s G(A, E, F), J, V, S, D
28
"sabdaa`di.su1 pa~ncaanaam aalocana-maatram i.syate v.rtti.h
vacanaa`daana-vihara.n'otsargaa`nandaa"s ca2 pa~ncaanaam.
1 ruupaa`di.su V2, V1, G(B, D) Y, V 2 -s tu V2, V1, M
29
svaa-lak.sa.nya.m1 v.rttis trayasya s^ ai.saa bhavaty a-saamaanyaa
saamaanya-ka.ra.na-v.rtti.h praa.naa`dyaa vaayava.h pa~nca.
1 lak.sa.nyaa V1, M
30
yugapac catu.s.tayasya tu1 v.rtti.h krama"sa"s ca tasya nirdi.s.taa
d.r.s.te tathaa ^py a-d.r.s.te trayasya tat-puurvikaa v.rtti.h.
1 hi M
31
svaa.m svaam pratipadyante paras-paraa`kuuta-hetukaa.m1 v.rttim
puru.saa'rtha eva hetur na kena cit kaaryate kara.nam.
1 haitukii.m K, J; hetukii.m V1(comm); hetukii Y
32
kara.na.m trayoda"sa-vidha.m tad aahara.na1-dhaara.na-prakaa"sa-karam
kaarya.m ca tasya da"sadhaa *haarya.m, dhaaryam prakaa"sya.m ca.
1 aagraha.na V1,
33
anta.h-kara.na.m tri-vidha.m da"sadhaa baahya.m trayasya vi.sayaa`khyam
saamprata-kaalam baahya.m tri-kaalam aabhy1-antara.m kara.nam.
1 abhy V2, D
34
buddhii'ndriyaa.ni te.saam pa~nca vi"se.saa'-vi"se.sa-vi.sayaa.ni1
vaag bhavati "sabda-vi.sayaa "se.saa.ni tu2 pa~nca-vi.sayaa.ni1.
1 vi.sayii.ni V1, J 2 "se.saa.ny api V2, V1, Y, M
35
saa'nta.h-kara.naa buddhi.h sarva.m vi.sayam avagaahate yasmaat
tasmaat tri-vidha.m kara.na.m dvaari dvaaraa.ni "se.saa.ni.
36
ete pradiipa-kalpaa.h paras-para-vi-lak.sa.naa gu.na-vi"se.saa.h
k.rtsnam puru.sasyaa 'rtham prakaa"sya buddhau prayacchanti.
37
sarvam pratyupabhoga.m yasmaat puru.sasya saadhayati buddhi.h
s^ aiva ca vi"sina.s.ti puna.h1 pradhaana-puru.saa'ntara.m suuk.smam.
1 tata.h M
38
tan-maatraa.ny a-vi"se.saas tebhyo bhuutaani pa~nca pa~ncabhya.h
ete sm.rtaa vi"se.saa.h "saantaa ghoraa"s ca muu.dhaa"s ca1.
1 santo ["saanto ?] ghora"s ca muu.dha"s ca V1
39
suuk.smaa maataa-pit.r-jaa.h saha prabhuutais tridhaa vi"se.saa.h syu.h
suuk.smaas te.saa.m niyataa maataa-pit.r-jaa nivartante.
40
puurv'otpannam a-sakta.m niyatam mahad-aadi suuk.sma-pary-antam
sa.msarati nir-upabhogam1 bhaavair adhi2vaasita.m li"ngam.
1 niruupa-bhoga.m G 2 ati V2
41
citra.m yathaa *"srayam .rte sthaa.nv1-aadibhyo vinaa yathaa2 chaayaa
tadvad vinaa ^vi"se.sair na ti.s.thati3 nir-aa"sraya.m li"ngam.
1 tantv K 2 yathaa vinaa G, D 3 -s ti.s.thati na M
42
puru.saa'rtha-hetukam ida.m nimitta-naimittika-prasa"ngena
prak.rter vibhutva-yogaan na.tavad vyavati.s.thate1 li"ngam.
1 vyaati.s.thate T
43
saa.msiddhikaa"s ca bhaavaa.h praak.rtikaa vaik.rtaa"s ca dharmaa`dyaa.h
d.r.s.taa.h kara.naa`"srayi.na.h kaaryaa`"srayi.na"s ca kalalaa`dyaa.h.
44
dharme.na gamanam uurdhva.m gamanam adhastaad bhavaty a-dharme.na
j~naanena caa 'pavargo viparyayaad i.syate bandha.h.
45
vai-raagyaat prak.rti-laya.h sa.msaaro bhavati raajasaad1 raagaat
ai"svaryaad a-vighaato viparyayaat tad-viparyaasa.h.
1 raajasaad bhavati V1(comm), M
46
e.sa pratyaya-sargo viparyayaa'-"sakti-tu.s.ti-siddhy-aakhya.h
gu.na-vai.samya1-vimardaat2 tasya ca3 bhedaas tu pa~ncaa"sat.
1 vai"samya K 2 vimar"saat T, K; vimardena V2, V1(comm), J, M; vimarde V1
3 [missing] V2, V1, J, M
47
pa~nca viparyaya-bhedaa bhavanty a-"sakte"s1 ca kara.na-vaikalyaat
a.s.taavi.m"sati-bhedaas2 tu.s.tir navadhaa ^.s.tadhaa siddhi.h.
1 a-"sakti"s V1, G (except for D), J, Y, V, K 2 bhedaa V1, J, Y, M, V, K
48
bhedas tamaso .a.s.ta-vidho mohasya ca da"sa-vidho mahaa-moha.h
taamisro1 .a.s.taa2-da"sadhaa tathaa bhavaty andha-taamisra.h1.
1 taami"sro, -a.h D 2 .a.s.ta G; .a.s.to K
49
ekaada"s' endriya-vadhaa.h1 saha buddhi-vadhair a-"saktir uddi.s.taa2
saptada"sa vadhaa3 buddher4 viparyayaat5 tu.s.ti-siddhiinaam.
1 vadhaa G 2 upadi.s.taa J, K 3 saptada"sa-dhaa G; . ca J, K; . tu D
4 buddhir Y 5 viparyayaas J; viparyayaa K
50
aadhy-aatmikaa"s1 catasra.h prak.rty-upaadaana-kaala-bhaagyaa2`khyaa.h
baahyaa vi.say'oparamaac ca pa~nca3 nava4 tu.s.tayo .abhimataa.h 5.
1 aadhy-aatmikya"s G(E), Y, M; adhy-aatmikaa"s K 2 bhaaga V1, G(F), D
3 -ramaat pa~nca ca Y, V, K; -ramaat pa~nca J, M, B, S;
-ramaa"s ca pa~nca V1, G(D); -ramaa.h pa~nca D
4 nava ca M 5 -hitaa.h G(D, F), Y, M, D
51
uuha.h "sabdo .adhyayana.m du.hkha-vighaataas traya.h1 su-h.rt-praapti.h
daana.m ca siddhayo .a.s.tau2 siddhe.h3 puurvo .a"nku"sas tri-vidha.h
1 -vighaata-traya.m V1, M 2 siddha-yogo K 3 siddhi V2; siddhe V1
52
na vinaa bhaavair li"nga.m na vinaa li"ngena bhaava-1nirv.rtti.h2
li"ngaa`khyo bhaavaa`khyas (tasmaad dvi-vidha.h pravartate3 sarga.h.)
1 bhaavena li"nga- V1
2 viniv.rtti.h V1; sa.msiddhi.h Y, M(var.); ni.spatti.h J, M(var)
3 bhavati dvi-dhaa M
53
a.s.ta-vikalpo daivas1 tairyag-yona"s2 ca3 pa~ncadhaa bhavati
maanu.sya"s4 c' aika5-vidha.h samaasato bhautika.h6 sarga.h.
G(D) [uses neuter in the first three half-lines:
-a.m instead of -o, -as, -a"s, -a"s]
1 devas V1 2 tiryag-yoni"s V1; tairyag-yonya"s J 3 [missing] G(D)
4 maanu"saka"s V (var) 5 tv eka G(D) 6 .aya.m tridhaa G(D)
54
uurdhva.m sattva-vi"saalas tamo-vi"saala"s ca1 muulata.h sarga.h
madhye rajo-vi"saalo Brahmaa`di2 stamba-pary-anta.h3.
1 -as tu V1, Y, M(var) 2 -i.h D 3 -a.m G (comm -a.h)
55
tatra1 jaraa-mara.na-k.rta.m2 du.hkham praapnoti cetana.h puru.sa.h
li"ngasyaa ` vi3niv.rttes tasmaad du.hkha.m sva-bhaavena4.
1 atra V1, Y, M; atra janma- Y(comm. to verse 1)
2 [missing] V2 3 'pi V1 4 samaasena V1, Y, M
56
ity e.sa prak.rti-k.rto1 mahad-aadi-vi"se.sa2-bhuuta-pary-anta.h3
prati-puru.sa-vimok.saa'rtha.m svaa'rtha iva paraa'rtha4 aarambha.h.
1 k.rtau G(D); k.rta.h Y; vik.rta.h V1 2 vi.saya M
3 pravartate tattva-bhuuta-bhaavaa`khya.h Y, M(var.);
pravartate vaik.rta.h prajaa-sarga.h V1
4 'rtham V1
57
vatsa-viv.rddhi-nimitta.m k.siirasya yathaa prav.rttir a-j~nasya
puru.sa-vimok.sa-nimitta.m tathaa prav.rtti.h pradhaanasya.
58
autsukya-niv.rtty-artha.m yathaa kriyaasu pravartate loka.h
puru.sasya vimok.saa'rtham1 pravartate tadvad a-vyaktam.
1 puru.sa-vimok.sa-nimitta.m V1
59
ra"ngasya dar"sayitvaa nivartate nartakii yathaa n.rtyaat
puru.sasya tathaa *tmaanam prakaa"sya vinivartate1 prak.rti.h.
1 nivartate G
60
naanaa-vidhair upaayair1 upakaari.ny an-upakaari.na.h pu.msa.h
gu.navaty a-gu.nasya satas tasyaa 'rtham apaa'rthaka.m carati2.
1 naanaa-vidh'opakaarair D 2 kurute G(D)
61
prak.rte.h su-kumaaratara.m na ki.m-cid astii 'ti me matir bhavati
yaa d.r.s.taa ^smii 'ti punar na dar"sanam upaiti puru.sasya.
62
tasmaan na badhyate1 .addhaa na2 mucyate3 naa 'pi sa.msarati ka"s-cit4
sa.msarati badhyate mucyate ca naanaa*"srayaa prak.rti.h
1 mucyate G(C), D 2 naa 'pi G, M, K, D; na V1; [missing] V2
3 badhyate G(C), D; [missing] V2 4 puru.sa.h B, D, S ; ki.m-cit V2
63
ruupai.h saptabhir eva tu1 badhnaaty aatmaanam aatmanaa prak.rti.h
s^ aiva ca puru.saa'rtham prati2 vimocayaty ekaruupe.na.
1 eva.m V1, M; eva V2, G
2 puru.sasyaa 'rtha.m prati M; puru.sasyaa 'rtha.m V2, D
[This verse is missing in Paramaartha's Chinese version (T)]
64
eva.m tattvaa'bhyaasaan naa 'smi na me naa 'ham ity a-pari"se.sam
a-viparyayaad vi-"suddha.m kevalam utpadyate j~naanam.
65
tena niv.rtta-prasavaam artha-va"saat sapta-ruupa-viniv.rttaam1
prak.rtim pa"syati puru.sa.h prek.sakavad avasthita.h su-stha.h2.
1 viniv.rtta.h V2, V1 2 sva-stha.h V2, V1, J, M, V; svaccha.h V(var), K
66
d.r.s.taa may^ ety1 upek.saka2 eko d.r.s.taa ^ham ity uparataa ^nyaa3
sati sa.myoge .api tayo.h prayojana.m .naa 'sti sargasya.
1 ra"nga-stha ity G(D) 2 upek.sata K
3 uparat^ aikaa V2(?),V1, G(D); uparamaty anyaa G(var), J(var), V, K, S
67
samyag-j~naanaa'dhigamaad dharmaa`diinaam a-kaara.na-praaptau
ti.s.thati sa.mskaara-va"saac cakra-bhramavad1 dh.rta-"sariira.h.
1 bhramivad V, K
68
praapte "sariira-bhede caritaa'rthatvaat pradhaana-viniv.rttau
aikaa'ntikam aaty-antikam ubhaya.m kaivalyam aapnoti.
69
puru.saa1'rtha-2j~naanam3 ida.m guhyam parama-r.si.naa samaakhyaatam
sthity-utpatti-pralayaa"s4 cintyante5 yatra bhuutaanaam.
1 paramaa K 2 'rtha.m V1, D; 'rthaa- Y 3 'rtham Y
4 pralayaac K 5 cintyate V1, K; cintyante ca Y
70
etat pavitram agryam munir AAsuraye .anukampayaa pradadau
AAsurir api Pa~nca-"sikhaaya tena1 bahudhaa2-k.rta.m tantram.
1 tena ca G, Y, M 2 bahulii M
[This verse is not commented on by G]
71
"si.sya1-param-parayaa *gatam II"svara-k.r.s.nena c' aitad aaryaabhi.h
sa.mk.siptam aarya-matinaa samyag vij~naaya siddhaa'ntam.
1 "si.s.ta K [This verse is not commented on by G]
72
saptatyaa.m kila1 ye .arthaas te .arthaa.h k.rtsnasya .Sa.s.ti-tantrasya
aakhyaayikaa2-virahitaa.h para-vaada-vivarjitaa"s caa 'pi3.
1 khalu K 2 vyaakhyaayikaa V1 3 c' eti M, V
[This verse is not commented on by G;
Paramaartha (T) remarks that it is not original]
73
tasmaat samaasa-d.r.s.ta.m "saastram ida.m naa'rthata"s ca parihii.nam
tantrasya1 b.rhanmuurter darpa.na-sa"nkraantam iva bimbam.
1 . ca M
[This verse appears only in V1 and M, after the word samaaptam]
The words of the Saa.mkhya-kaarikaa
(variant readings are not given)


A
a-kara.na 9
a-kart.r 19
a-kaara.na 67
ak.sa 6
a-gu.na 60
agrya 70
a"nku"sa 51
a-cetana 11, 20
a-j~na 57
ati-duura 7
ati"saya 2
atii'ndriya 6
aty-anta 1
atra 27
a-d.r.s.ta 30
addhaa 62
a-dharma 44
adhastaat 44
adhigama 67
adhivaasita 40
adhi.s.thaana 17
adhyayana 51
adhyavasaaya 5, 23
an-avasthaana 7
a-nitya 10
anukampaa 70
an-upakaarin 60
an-upalabdhi 8
anumaana 4-6
an-eka 10
anta 1, 40, 54, 56, 71
anta.h-kara.na 33, 35
antara 33, 37
antika 68
andha-taamisra 48
andhavat 21
anya 66
anyo.anya 12
apaghaataka 1
a-pari"se.sa 64
apavarga 44
apaa'rtha 1
apaa'rthaka 60
api 6, 14, 21-22, 30, 62,
66, 70, 72
a-priiti 12
a-bhaava 1, 8-9, 14
abhighaata 1
abhibhava 7, 12
abhimata 50
abhimaana 24
abhihaara 7
abhyaasa 64
a-yugapat 18
artha 1, 12-13, 17, 21,
31, 36, 42, 56, 58, 60,
63, 65, 69, 72
arthaka 60
arthatva 17, 68
avagaah 35
avayava 10
avasthaana 7
avasthita 65
a-vik.rti 3
a-vighaata 45
a-viparyaya 64
a-vibhaaga 15
a-vivekin 11, 14
a-vi"suddhi 2
a-vi"se.sa 34, 38, 41
a-vyakta 2, 10, 14, 16,
58
a-vyaapin 10
a-"sakti 46-47, 49
a.s.ta 51
a.s.ta-dhaa 47
a.s.ta-vikalpa 53
a.s.ta-vidha 48
a.s.taada"sa-dhaa 48
a.s.taavi.m"sati 47
as 16-17, 39, 61, 64, 66
a-sakta 40
a-sat 9
a-saamaanya 29
a-siddha 6
ah 26
aha.m-kaara 22, 24, 25
aham 61, 64, 66

AA
aa 55
aakuuta 31
aakhyaa 26, 33, 46, 50,
52
aakhyaata 5
aakhyaayikaa 72
aagata 71
aagama 6
aatmaka 12, 27, 50
aatmakatva 14
aatman 59, 63
aaty-antika 68
aadaana 28
aadi 3, 8, 14, 17, 25,
28-29, 40-41, 43, 54, 56,
67
aadhy-aatmaka 50
aananda 28
aanu"sravika 2
aap 68
aapta 5
aapta-vacana 4
aaptaa`gama 6
aabhy-antara 33
aarambha.h 56
aarya 71
aaryaa 71
aalocana 28
aa"sraya 12, 16, 41, 62
aa"srayi.n 43
aa"srita 10
AAsuri 70
aahara.na 32
aahaarya 32

I
iti 56, 61, 64, 66
idam 19, 23, 42, 69
indriya 6, 26-27, 34, 49
indriya-ghaata 7
iva 20, 56
i.s 28, 44
i.s.ta 4, 13

II
II"svara-k.r.s.na 71

U
utpatti 69
utpad 64
utpanna 40
utsarga 28
udaasiina 20
uddi.s.ta 49
upakaarin 60
upabhoga 40
uparam 66
uparama 50
upalabdhi 8
upa.s.tambhaka 13
upastha 26
upaadaana 9, 50
upaaya 60
upe 61
upek.saka 66
ubhaya 21, 25, 27, 68

UU
uurdhvam 44, 54
uuha 51

.R
.rte 41

E
eka 10, 63, 66
eka-vidha 53
ekaada"sa 49
ekaada"saka 24-25
ekaa'nta 1
etad 23, 29, 36, 38, 46,
56, 70, 71
eva 13, 18, 24, 31, 37,
63
evam 64

AI
aikaa'ntika 68
ai"svarya 23, 45

AU
autsukya 58

K
ka.ra.na 29
kara 32
kara.na 9, 18, 31-33, 35,
43, 47
kart.r 19-20
kart.rtva 20
karm'endriya 26
kalala 43
kalpa 36
kalya 47
kaara 22, 24, 25
kaara.na 14-16, 67
kaara.na-bhaava 9
kaarya 8-9, 14-15, 32, 43
kaala 33, 50
kim 31, 61-62
kila 72
kumaara 61
k.r 31
k.rta 21, 25, 43, 55-56,
70
k.rtsna 36, 72
k.r.s.na 71
kevala(m) 64
kaivalya 17, 19, 21, 68
krama"sas 30
kriyaa 10, 58
k.saya 2
k.siira 57

G
ga.na 22, 24
gamana 44
gu.na 11-12, 14, 16-17,
27, 36, 46, 60
gu.na-kart.rtva 20
gu.navat 60
gu.nya 14, 18
guru 13
guhya 69
graha.na 9

GH
ghaata 7
ghora 38
ghraa.na 26

C
ca 4, 6-9, 11-13, 15-20,
22, 24, 27-28, 30, 32,
37-38, 43-44, 46-48, 50-
51, 53-54, 62-63, 70-72
cakra 67
cak.sus 26
catur 50
catu.s.taya 30
car 60
carita 68
cala 13
citra 41
cid 31, 61, 62
cint 69
ced 1
cetana 11, 20, 55
cetanaavat 20

CH
chaayaa 41

J
ja 39
janana 12, 18
jaraa 55
jij~naasaa 1
j~na 2, 57
j~naana 23, 44, 64, 67,
69

T
tattva 64
tatra 55
tathaa 11, 20-21, 30, 48,
57, 59
tad 1-2, 5-6, 8, 11, 14,
19-22, 24-25, 29-30, 32,
34-35, 37-39, 45-46,
(52), 55, 60, 62-63, 65-
66, 70, 72
tadvat 41, 58
tantra 10, 70, 72
tan-maatra 24-25, 38
tamas 13, 48, 54
taamasa 23, 25
taamisra 48
tu 3, 5, 6, 30, 34, 46,
63
tu.s.ti 46-47, 49, 50
taijasa 25
tairyag-yona 53
traya 1, 29, 30, 33
trayoda"sa-vidha 32
tri 51
tri-kaala 33
tri-gu.na 11, 16, 17
tri-dhaa 39
tri-vidha 4, 5, 33, 35,
51
trai-gu.nya 14, 18
tvac 26

D
dar"sana 21, 61
da"sa-dhaa 32-33
da"sa-vidha 48
daana 51
du.hkha 1, 51, 55
duura 7
d.r"s 59, 65
d.r.s.ta 1, 4-6, 30, 43,
61, 66
d.r.s.tavat 2
daiva 53
dra.s.t.rtva 19
dvaara 35
dvaarin 35
dvi-vidha 24, (52)

DH
dharma 23, 43-44, 67
dharmin 11
dharmya 27
dhaa 32-33, 39, 47-48,
53, 70
dhaara.na 32
dhaarya 32
dh.rta 67

N
na 1, 3, 8, 31, 41, 52,
61-62, 64, 66
na.tavat 42
nartakii 59
nava 50
nava-dhaa 47
naanaa 62
naanaatva 27
naanaa-vidha 60
nitya 10
nimitta 42, 57
niyata 39-40
niyama 12, 18
nir-aa"sraya 41
nir-upabhoga 40
nirdi.s.ta 30
nirv.rtti 52
niv.rt 39, 59
niv.rtta 65
niv.rtti 58
n.rtya 59
naimittika 42

P
pa"ngu 21
pa~nca 22, 28-29, 34, 38,
47, 50
pa~ncaka 24
pa~nca-dhaa 53
Pa~nca-"sikha 70
pa~ncaa"sat 46
para 72
para-tantra 10
parama 69
param-paraa 71
paras-para 31, 36
paraa'rtha 56
paraa'rthatva 17
pari.naama 16, 27
parimaa.na 15
pari"se.sa 64
paro.ak.sa 6
pary-anta 40, 54, 56
pavitra 70
paa.ni 26
paada 26
paayuu 26
pit.r 39
pu.ms 11, 60
punar 37, 61
puru.sa 3, 17-19, 21, 36-
37, 55-59, 61, 63, 65, 69
puru.saa'rtha 31, 42
puurva 51
puurvaka 5, 30
puurv'otpanna 40
prakaa"s 36, 59
prakaa"sa 12, 32
prakaa"saka 13
prakaa"sya 32
prak.rti 3, 8, 22, 42,
45, 50, 56, 59, 61-63, 65
prati 63
prati-niyama 18
pratipad 31
prati-puru.sa 56
prati-prati 16
prati-vi.saya 5
pratiiti 6
pratyaya 46
pratyupabhoga 37
pradaa 70
pradiipa 36
pradiipavat 13
pradhaana 11, 21, 37, 57,
68
prabhuuta 39
pramaa.na 4
prameya 4
prayam 36
prayojana 66
pralaya 69
prav.rt (52)
prav.rt 16, 24-25, 58
prav.rtti 12, 15, 17-18,
57
prasa"nga 42
prasava 11, 65
praak.rtika 43
praa.na 29
praap 55
praapta 68
praapti 51, 67
priiti 12
prek.sakavat 65

B
bandh 62, 63
bandha 44
bahutva 18
bahu-dhaa 70
baahya 27, 33, 50
buddhi 23, 35-37, 49
buddhii'ndriya 26, 34
Brahman 54

BH
bhaagya 50
bhaava 1, 8-9, 14, 17,
19, 40, 43, 52, 55
bhuu 20, 29, 34, 44-45,
47-48, 53, 61
bhuuta 22, 38, 56, 69
bhuutaa`di 25
bheda 15, 27, 46-48, 68
bhokt.r 17
bhautika 53
bhramavat 67

M
mati 61, 71
madhya 54
manas 7, 27
mara.na 18, 55
mahat 22
mahad-aadi 3, 8, 40, 56
mahaa-moha 48
maat.r 39
maatra 24-25, 28, 38
maadhya-sthya 19
maanu.sya 53
mithuna 12
muc 62
muni 70
muu.dha 38
muula 3, 54
moha 48

Y
yatra 69
yathaa 41, 57-59
yad 35, 37, 61, 72
yukta 2
yugapat 18, 30
yoga 42
yona 53

R
ra"nga 59
rajas 13, 54
rasana 26
raaga 23, 45
raagya 45
raajasa 45
ruupa 8, 15, 23, 63, 65
r.si 69

L
lak.sa.na 36
lak.sa.nya 29
laghu 13
laya 45
li"nga 5, 10, 20, 40-42,
52, 55
li"ngin 5
loka 58

V
vacana 4, 5, 28
vatsa 57
vadha 49
vara.naka 13
va"sa 65, 67
vaac 26, 34
vaada 72
vaayu 29
vikalpa 53
vikaara 3
vik.rti 3
vighaata 45, 51
vij~naa 71
vij~naana 2
vidha (52)
vidha 4, 5, 24, 32-33,
35, 48, 51-(52)-53, 60
vinaa 41, 52
viniv.rtta 65
viniv.rtti 55, 68
vipariita 2, 10, 11
viparyaya 14, 17-18, 44-
47, 49, 64
viparyasta 23
viparyaasa 19, 45
vibhaaga 15
vibhutva 42
vimarda 46
vimuc 63
vimok.sa 56-58
virahita 72
vi-raaga 23
vi-ruupa 8
vi-lak.sa.na 36
vivarjita 72
viv.rddhi 57
vivekin 11, 14
vi"saala 54
vi"si.s 37
vi"suddha 64
vi"suddhi 2
vi"se.sa 16, 27, 34, 36,
38-39, (41), 56
vi.saya 5, 11, 33-35, 50
vi.saada 12
vihara.na 28
v.rtti 12-13, 28-31
vai-kalya 47
vai-k.rta 25, 43
vai-raagya 45
vai"sva-ruupa 15
vai-.samya 46
vyakta 2, 10-11, 14, 16,
58
vyavadhaana 7
vyavasthaa 42
vyaapin 10

"S
"sakta 9
"sakti 15, 46-47, 49
"sakya 9
"sabda 28, 34, 51
"sariira 67-68
"saanta 38
"sikhaa 70
"si.sya 71
"se.sa 34-35
"sruti 5
"sreyas 2
"srotra 26

.S
.Sa.s.ti-tantra 72
.so.da"saka 3, 22

S
sa.myoga 20-21, 66
sa.msaara 45
sa.ms.r 40, 62
sa.ms.r 62
sa.mskaara 67
sakta 40
sa-kriya 10
sa.mkalpaka 27
sa.mk.sipta 71
sa.mghaata 17
sat 9, 60, 66
sat-kaarya 9
sattva 13, 54
sapta 3, 63, 65
saptati 72
saptada"sa 49
samanvaya 15
samaakhyaata 69
samaanaa'bhihaara 7
samaasa 53
samudaya 16
sambhava 9
samya 46
samyak 67, 71
sa-ruupa 8
sarga 21, 24, 46, (52)-
53-54, 66
sarva 4, 9, 35, 37
salilavat 16
saha 39, 49
saa.msiddhika 43
saak.sitva 19
saattvika 23, 25
saadh 37
saa-dharmya 27
saa'nta.h-kara.na 35
saamaanya 11, 29
saamaanyatas d.r.s.ta 6
saamiipya 7
saamprata 33
saa'vayava 10
siddha 6, 14, 18-19
siddhatva 4
siddhaa'nta 71
siddhi 4, 46-47, 49, 51
su-kumaaratara 61
su-stha.h 65
su-h.rd 51
suuk.sma 37, 39-40
sauk.smya 7-8
stamba 54
stha 65
sthaa 41, 67
sthaa.nu 41
sthiti 69
sthya 19
sm.rta 38
sva 31
sva-bhaava 55
svaa'rtha 56
svaa-lak.sa.nya 29

H
hi 2, 4
h.rd 51
hetu 1, 31
hetuka 31, 42
hetumat 10

Original from here: http://ru.philosophy.kiev.ua/library/asiatica/indica/authors/isvarakrishna/sankhyakarika.html